Ứng xử của giáo viên mầm non được quy định chủ yếu ở ba nguồn: Thông tư 06/2019/TT-BGDĐT về quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên; Điều lệ trường mầm non (Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT), trong đó liệt kê những hành vi giáo viên không được làm; và Luật Trẻ em 2016 về quyền của trẻ. Trên nền đó, mỗi trường tự xây dựng bộ quy tắc ứng xử riêng, công khai cho giáo viên và phụ huynh.
Đọc văn bản thì ai cũng đồng ý: yêu thương, tôn trọng, không xúc phạm, không bạo lực. Khó là ở những tình huống mờ: trẻ cắn bạn lần thứ ba trong ngày, phụ huynh nhắn tin lúc mười giờ tối, đồng nghiệp lớn tuổi quát trẻ, một bức ảnh lớp đáng yêu muốn đăng lên trang cá nhân. Phần dưới không chép lại văn bản mà đi vào những ranh giới cụ thể, kèm lý do, để bạn tự quyết được trong những tình huống văn bản không viết sẵn.
Văn bản nói gì, và vì sao mỗi trường phải có bộ quy tắc riêng
Thông tư 06/2019 đặt khung chung cho ứng xử của cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, người học và cha mẹ trong nhà trường. Với giáo viên, các yêu cầu xoay quanh ba quan hệ: với người học thì yêu thương, tôn trọng, công bằng, không xúc phạm, không bạo lực; với đồng nghiệp thì hợp tác, chia sẻ, góp ý thẳng thắn; với cha mẹ trẻ thì tôn trọng, chân thành, phối hợp. Thông tư cũng yêu cầu từng nhà trường cụ thể hoá thành bộ quy tắc của mình, với những điều nên làm và không nên làm phù hợp với điều kiện riêng.
Điều lệ trường mầm non bổ sung phần giới hạn: giáo viên không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể trẻ; không được phân biệt đối xử; không được bỏ vị trí, cắt xén chế độ ăn của trẻ, cùng một số hành vi khác. Luật Trẻ em 2016 đặt nền về quyền của trẻ, trong đó có quyền được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, xâm hại, và quyền bí mật đời sống riêng tư.
Lý do mỗi trường cần bộ quy tắc riêng rất thực tế. Một trường có camera trong lớp, một trường có nhiều giáo viên nước ngoài, một trường ở vùng có nhiều trẻ dân tộc thiểu số sẽ gặp những tình huống khác nhau. Khi nhận việc, hãy xin đọc bộ quy tắc của trường và hỏi lại những điểm chưa rõ. Đó là cách nhanh nhất để biết nhà trường kỳ vọng gì ở bạn.
Với trẻ: những ranh giới cụ thể
Bảng dưới gom các tình huống hằng ngày. Cột lý do quan trọng không kém cột nên làm, vì hiểu lý do giúp bạn xử lý cả những tình huống chưa có trong bảng.
| Tình huống | Nên | Tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Nhắc trẻ vi phạm quy tắc | Ngồi xuống ngang tầm, nói ngắn, nói điều cần làm | Quát từ xa, gọi trẻ là hư, so sánh với bạn khác | Trẻ nhỏ hiểu câu khẳng định tốt hơn câu cấm; nhãn "hư" dễ thành cách trẻ nhìn chính mình |
| Thay đồ, vệ sinh cho trẻ | Báo trước với trẻ, làm ở nơi kín đáo theo quy định trường, có thể quan sát được bởi người lớn khác | Làm nơi đông người, đùa về cơ thể trẻ | Tôn trọng cơ thể trẻ và dạy trẻ về ranh giới; quy trình rõ cũng bảo vệ chính giáo viên |
| Trẻ không ăn, không ngủ | Mời, khuyến khích, ghi lại, báo gia đình | Ép ăn, doạ, bắt nằm im bằng sức | Ép buộc gây sợ hãi, có nguy cơ hóc sặc, và là hành vi bị cấm |
| Trẻ cần được ôm, dỗ | Ôm khi trẻ tìm đến, để trẻ tự rời ra | Ôm hôn khi trẻ né tránh | Trẻ cần được an ủi và cũng cần học rằng mình được nói không |
| Khen trẻ | Khen việc cụ thể trẻ vừa làm | Khen chung chung, luôn khen một vài trẻ | Lời khen cụ thể giúp trẻ biết nên lặp lại điều gì; khen không đều tạo cảm giác bất công |
| Ảnh và video trẻ | Chụp theo quy định trường, gửi qua kênh của trường | Đăng ảnh trẻ lên trang cá nhân, nhóm ngoài trường | Hình ảnh trẻ thuộc đời sống riêng tư; cha mẹ có quyền quyết định |
Nhiều quy định về thay đồ, vệ sinh có hai mặt: bảo vệ trẻ và bảo vệ giáo viên khỏi những nghi ngờ không đáng có. Một quy trình rõ ràng, có người khác cùng biết, là lợi cho cả hai phía.
Kỷ luật không bạo lực khi trẻ đánh, cắn bạn
An toàn trước, dạy sau. Khi trẻ đang đánh hay cắn, việc đầu tiên là tách hai trẻ, chăm sóc trẻ bị đau. Bài học chỉ đến được với trẻ khi cả hai đã bình tĩnh. Giảng giải lúc trẻ còn đang giận gần như vô ích.
Gọi tên cảm xúc, không chấp nhận hành vi. Câu như "con đang tức vì bạn lấy xe, nhưng cô không để con cắn bạn" vừa cho trẻ thấy cảm xúc của mình được hiểu, vừa giữ ranh giới rõ. Trẻ ba bốn tuổi đang học nối cảm xúc với lời nói; người lớn làm mẫu cách nói đó mỗi ngày.
Hậu quả gắn với việc trẻ làm. Nếu trẻ ném đồ chơi, đồ chơi được cất một lúc; nếu trẻ xô bạn ở cầu trượt, trẻ chơi chỗ khác một lúc rồi được thử lại. Hậu quả nên ngắn, liên quan, và kết thúc bằng cơ hội làm lại.
Tìm nguyên nhân lặp lại. Một trẻ cắn nhiều lần thường có lý do: chưa đủ lời để nói, mệt vào một giờ nhất định, góc chơi quá đông. Ghi lại khi nào, ở đâu, với ai giúp tìm ra quy luật và đổi môi trường thay vì chỉ phạt trẻ.
Những điều không bao giờ được làm. Đánh, véo, bịt miệng, nhốt, bắt đứng một mình lâu, doạ bỏ rơi, cắt bữa ăn, cho trẻ khác "trả đũa". Ngoài việc bị cấm, những cách này dạy trẻ rằng người mạnh được làm đau người yếu, đúng điều ta muốn trẻ thôi làm.
Với phụ huynh: tôn trọng nhưng có ranh giới
Quan hệ với cha mẹ trẻ dễ đi từ quá xa cách sang quá thân mật. Những điểm dưới đây giúp giữ quan hệ ở mức chuyên nghiệp:
- Kênh và giờ liên lạc. Thống nhất với nhà trường kênh chính thức và khung giờ trả lời. Không bắt buộc trả lời tin nhắn lúc khuya; một câu ghi nhận sáng hôm sau là đủ, trừ khi có việc khẩn cấp về sức khoẻ trẻ.
- Không bàn về trẻ khác. Khi phụ huynh hỏi "bé nào cắn con nhà mình", câu trả lời là nhà trường đang làm việc với cả hai gia đình, không nêu tên. Tên và hoàn cảnh của trẻ khác là thông tin riêng tư.
- Không hứa điều ngoài thẩm quyền. Đổi lớp, đổi chế độ ăn đặc biệt, ngoại lệ về giờ đón: hứa rồi không làm được là mất lòng tin lâu dài. Câu "em sẽ báo ban giám hiệu và trả lời chị trước thứ sáu" an toàn hơn.
- Quà và nhờ vả. Mỗi trường có quy định riêng về nhận quà của phụ huynh. Nếu chưa rõ, hỏi ban giám hiệu. Quà cá nhân có giá trị, hay lời nhờ chăm riêng một trẻ, đặt bạn vào thế khó với các gia đình khác.
- Báo sự cố trung thực và kịp thời. Trẻ ngã, trẻ bị bạn cắn, trẻ ăn ít: báo trong ngày, mô tả điều đã xảy ra và điều đã làm. Phụ huynh thường giận vì biết muộn hơn là vì chuyện xảy ra.
- Giữ thái độ khi bị phàn nàn. Lắng nghe hết, không cãi ngay, không đưa chuyện lên mạng xã hội. Nếu cuộc trao đổi căng, đề nghị gặp có mặt người của ban giám hiệu.
Khi thấy đồng nghiệp làm điều sai với trẻ
Đây là tình huống khó nhất trong ứng xử với đồng nghiệp, vì nó đặt tình đồng nghiệp đối diện với quyền của trẻ. Một trình tự giúp bạn hành động đúng mà không làm mọi thứ tệ hơn:
- Bảo vệ trẻ ngay lúc đó bằng cách nhẹ nhàng nhất có thể: bước vào, nói "để em giúp chị", đưa trẻ sang một hoạt động khác.
- Ghi lại cho chính mình điều đã thấy: thời gian, nơi, hành vi cụ thể, trẻ nào. Ghi sự việc, không ghi suy đoán.
- Nếu hành vi là nhỏ và lần đầu, trao đổi riêng với đồng nghiệp sau giờ làm, theo hướng hỏi thăm: hôm nay chị có mệt quá không, lúc đó em thấy bé sợ.
- Nếu hành vi gây tổn hại hoặc lặp lại, báo ban giám hiệu theo quy trình của trường. Đây không phải là phản bội đồng nghiệp mà là nghĩa vụ bảo vệ trẻ.
- Nếu nhà trường không xử lý một hành vi nghiêm trọng, có thể báo cơ quan quản lý giáo dục địa phương hoặc đường dây quốc gia bảo vệ trẻ em.
- Không tự quay video đăng lên mạng xã hội. Việc này có thể gây tổn hại thêm cho trẻ vì lộ hình ảnh, và làm khó cho việc xử lý đúng quy trình.
Ở chiều ngược lại, khi chính bạn được đồng nghiệp góp ý, hãy coi đó là việc chuyên môn. Một tổ chuyên môn mà các cô dám nhắc nhau là tổ an toàn hơn cho trẻ. Nhiều hành vi sai bắt đầu từ mệt mỏi và quen tay, không phải từ ác ý; được nhắc sớm, đúng cách, người ta sửa được trước khi chuyện thành lớn.
Hình ảnh trẻ trên mạng: chỗ dễ vi phạm nhất
Nhiều vi phạm ứng xử ngày nay không xảy ra trong lớp mà trên điện thoại. Một clip trẻ khóc khi đi học, một bức ảnh cả lớp đang ngủ trưa, một câu kể về bé "lì nhất lớp" trên trang cá nhân, dù có ý tốt, đều đụng tới quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ theo Luật Trẻ em. Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành cũng đặt yêu cầu riêng về xử lý dữ liệu của trẻ em, trong đó có sự đồng ý của cha mẹ.
Nguyên tắc đơn giản: ảnh và video trẻ chỉ được chụp khi trường cho phép, chỉ gửi qua kênh chính thức của trường tới đúng gia đình, không đăng lên tài khoản cá nhân, không gửi vào nhóm chat ngoài trường. Muốn kể về công việc trên mạng, kể về hoạt động, về đồ dùng, về điều bạn học được, không kèm khuôn mặt hay chi tiết nhận ra trẻ.
Một điều nhiều giáo viên quên: không bình luận về phụ huynh hay đồng nghiệp trên mạng, kể cả trong nhóm kín. Ảnh chụp màn hình lan đi rất nhanh, và một câu bực bội lúc khuya có thể thành chuyện của cả trường sáng hôm sau.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên mầm non có được ôm hôn trẻ không?
Ôm, vỗ về khi trẻ tìm đến để được an ủi là một phần tự nhiên của chăm sóc trẻ nhỏ. Điều cần giữ là tôn trọng khi trẻ né tránh, không hôn trẻ, và làm theo quy định riêng của trường về tiếp xúc cơ thể nếu có. Quy tắc rõ bảo vệ cả trẻ lẫn giáo viên.
Phụ huynh tặng quà dịp lễ thì có được nhận không?
Thông tư về quy tắc ứng xử giao cho mỗi trường cụ thể hoá, nên câu trả lời theo quy định của trường bạn. Nhiều nơi cho phép nhận lời cảm ơn, thiệp, quà tượng trưng của cả lớp và từ chối quà cá nhân có giá trị. Hỏi ban giám hiệu nếu chưa rõ.
Bắt trẻ ngồi riêng một lúc có phải là phạt bị cấm không?
Cho trẻ một chỗ yên tĩnh ngắn để bình tĩnh lại, có người lớn ở gần, khác với bắt đứng một mình lâu hay cô lập trẻ để làm trẻ xấu hổ. Mục đích phải là giúp trẻ bình tĩnh, thời gian ngắn, và trẻ được quay lại chơi ngay khi sẵn sàng.
Phụ huynh đòi xem camera lớp thì giáo viên xử lý thế nào?
Việc cho xem camera do nhà trường quyết định theo quy định riêng và quy định về dữ liệu cá nhân, vì hình ảnh có cả trẻ khác. Giáo viên nên ghi nhận yêu cầu, chuyển cho ban giám hiệu, và không tự mở hay gửi đoạn ghi hình cho phụ huynh.
Giáo viên bị phụ huynh xúc phạm thì có được bảo vệ không?
Quy tắc ứng xử áp cho cả cha mẹ trẻ trong quan hệ với nhà trường, và nhà giáo có quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm theo pháp luật. Khi bị xúc phạm, nên giữ bình tĩnh, ghi lại sự việc, báo ban giám hiệu để nhà trường làm việc với gia đình theo quy trình.
Kể chuyện lớp học lên mạng mà không đăng ảnh có sao không?
Kể về hoạt động, cách tổ chức, điều mình học được thì không có vấn đề. Cần tránh chi tiết nhận ra được trẻ, gia đình hoặc đồng nghiệp, như tên, hoàn cảnh, đặc điểm riêng, và tránh than phiền về người cụ thể. Nếu chưa chắc, đọc lại quy tắc của trường.