Bồi dưỡng thường xuyên là việc học bắt buộc hằng năm của giáo viên mầm non đang làm việc, với tổng thời lượng 120 tiết mỗi năm học. Theo Thông tư 12/2019/TT-BGDĐT (chương trình) và Thông tư 19/2019/TT-BGDĐT (quy chế), 120 tiết này chia thành khối kiến thức bắt buộc khoảng 40 tiết, do ngành giáo dục định nội dung theo nhiệm vụ năm học, và khối tự chọn khoảng 80 tiết, do giáo viên chọn mô đun gắn với chuẩn nghề nghiệp.
Phần lớn giáo viên biết mình phải học đủ tiết, ít người tận dụng được phần tự chọn. Lý do dễ hiểu: lớp đông, việc nhiều, chọn mô đun nào nhẹ nhất để kịp nộp bài là cách sống sót. Nhưng 80 tiết mỗi năm, cộng dồn qua mười năm nghề, là một khối thời gian rất lớn. Phần dưới giải thích cấu trúc, cách chọn mô đun, cách học sao cho thay đổi được việc trong lớp, và những hình thức học ngoài khung chính thức. Số tiết và cách chia có thể được điều chỉnh, nên kiểm lại văn bản hiện hành của Bộ và kế hoạch của sở, phòng nơi bạn làm việc.
Bồi dưỡng thường xuyên khác gì học nâng chuẩn
Hai việc này hay bị nhắc chung nhưng khác hẳn mục đích. Học nâng chuẩn là học để có văn bằng cao hơn, ví dụ từ trung cấp lên cao đẳng, kéo dài vài năm và kết thúc bằng một tấm bằng. Bồi dưỡng thường xuyên là học liên tục khi đang làm việc, không cấp bằng, nhằm cập nhật kiến thức và rèn kỹ năng theo yêu cầu của nghề. Một giáo viên có bằng đại học vẫn phải bồi dưỡng thường xuyên đủ tiết mỗi năm.
Hệ thống hiện hành được xây lại năm 2019, khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình bồi dưỡng mới cho từng cấp học và một quy chế chung. Điểm thay đổi lớn so với giai đoạn trước là nội dung tự chọn được tổ chức thành các mô đun bám theo các tiêu chuẩn của chuẩn nghề nghiệp giáo viên. Nói cách khác, ý đồ thiết kế là: tự đánh giá theo chuẩn cho biết bạn yếu ở đâu, mô đun tự chọn là nơi bạn học bù đúng chỗ đó.
Bồi dưỡng thường xuyên áp cho giáo viên ở cơ sở giáo dục mầm non công lập và ngoài công lập. Ở trường tư, cách tổ chức thường linh hoạt hơn, có nơi gắn với chương trình đào tạo nội bộ, nhưng nguyên tắc học liên tục và lưu kết quả vào hồ sơ là như nhau.
Cấu trúc 120 tiết đọc theo người học
Bảng dưới tóm tắt hai khối, ai quyết nội dung và giáo viên nên chú ý gì ở mỗi khối.
| Khối | Thời lượng tham khảo | Ai định nội dung | Ví dụ nội dung | Chỗ giáo viên chủ động được |
|---|---|---|---|---|
| Kiến thức bắt buộc | Khoảng 40 tiết | Bộ, sở, phòng giáo dục theo nhiệm vụ năm học và yêu cầu địa phương | Văn bản mới về chương trình, an toàn trường học, chủ trương của ngành trong năm | Ghi chép điều áp dụng được cho lớp mình, hỏi lại những điểm chưa rõ |
| Kiến thức tự chọn | Khoảng 80 tiết | Giáo viên chọn mô đun trong danh mục của chương trình, có ý kiến nhà trường | Các mô đun về lập kế hoạch, quan sát đánh giá trẻ, môi trường giáo dục, phối hợp với gia đình, kỹ năng nghệ thuật, ứng dụng công nghệ | Chọn đúng mô đun theo kết quả tự đánh giá; đặt sản phẩm học gắn với lớp đang dạy |
Con số 40 và 80 là cách chia theo quy chế năm 2019; trong thực tế, mỗi địa phương ra kế hoạch năm học cụ thể. Nếu trường của bạn phân bổ khác, đó thường là do kế hoạch của sở hoặc phòng giáo dục, nên hỏi tổ trưởng chuyên môn văn bản gốc.
Chọn mô đun tự chọn: bốn nguyên tắc
Chọn theo kết quả tự đánh giá năm trước. Mở lại bản tự đánh giá chuẩn nghề nghiệp, tìm hai tiêu chí bạn ghi mức thấp nhất hoặc thấy thiếu minh chứng nhất. Mô đun đầu tiên nên nhắm vào một trong hai tiêu chí đó. Học đúng chỗ yếu mang lại thay đổi rõ hơn học thêm chỗ đã mạnh.
Chọn theo độ tuổi đang dạy. Giáo viên nhóm trẻ dưới ba tuổi và giáo viên lớp năm tuổi có nhu cầu rất khác nhau. Một mô đun về tổ chức hoạt động cho trẻ nhà trẻ sẽ vô ích nếu năm nay bạn dạy lớp lớn, dù nội dung hay.
Chọn theo một vấn đề thật trong lớp. Lớp có nhiều trẻ chậm nói, giờ ăn kéo dài, phụ huynh phàn nàn về chuyện bạn bè xô đẩy: mỗi vấn đề như vậy là một câu hỏi để học. Khi có câu hỏi cụ thể, bạn đọc tài liệu khác hẳn, biết bỏ qua phần nào và tìm phần nào.
Đừng chọn chỉ vì nhẹ. Mô đun ít bài kiểm tra hay quen thuộc vẫn có chỗ đứng, nhưng nếu năm nào cũng chọn theo tiêu chí đó, 80 tiết tự chọn trở thành 80 tiết chép tài liệu. Có thể chia: một mô đun nhẹ để giữ sức, một mô đun khó cho chỗ cần học thật.
Học thế nào khi đang dạy cả ngày
Thời gian là trở ngại lớn nhất. Giáo viên mầm non thường ở với trẻ từ giờ đón đến giờ trả, buổi trưa vừa trông ngủ vừa làm đồ dùng, buổi tối là việc nhà. Quy chế cho phép nhiều hình thức: tự học là chính, kết hợp học tập trung theo đợt và học qua mạng. Tận dụng hình thức tự học hiệu quả nhất khi bạn chia nhỏ: mỗi tuần hai buổi, mỗi buổi bốn mươi lăm phút, đọc một phần và ghi lại một việc sẽ thử trong lớp.
Học theo nhóm hai ba người cùng tổ làm việc học nhẹ hơn nhiều. Cùng chọn một mô đun, chia nhau đọc, mỗi tuần dành mười lăm phút sau giờ trả trẻ kể lại cho nhau điều đã đọc và đã thử. Cách này cũng gần với tinh thần sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học mà nhiều trường đang áp dụng: cùng chuẩn bị, cùng dự, cùng bàn về việc trẻ học thế nào.
Phần học qua mạng tiện nhưng dễ thành mở video cho chạy. Một cách giữ sự chú ý: trước mỗi bài, viết ra một câu hỏi bạn muốn bài đó trả lời; sau bài, viết câu trả lời bằng lời của mình trong ba dòng. Ba dòng này cuối năm cũng là tài liệu ôn rất tốt khi làm bài đánh giá.
Biến một mô đun thành dự án nhỏ trong lớp
Cách chắc nhất để giờ học không trôi qua là gắn mỗi mô đun tự chọn với một thay đổi nhỏ có thể quan sát được. Một trình tự có thể dùng:
- Viết vấn đề bằng một câu: ví dụ, giờ chơi ở các góc lớp thường lộn xộn, trẻ tranh nhau đồ chơi.
- Chọn mô đun liên quan, đọc phần cơ sở lý thuyết và phần gợi ý thực hành.
- Ghi lại tình trạng ban đầu trong một tuần: bao nhiêu lần tranh chấp, ở góc nào, vào lúc nào. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần ghi đều.
- Chọn một hoặc hai thay đổi từ tài liệu để thử, ví dụ bố trí lại góc, thống nhất với trẻ quy tắc chơi bằng hình vẽ, rút bớt số trẻ mỗi góc.
- Thử trong ba bốn tuần, ghi lại như tuần đầu.
- So sánh, viết nửa trang về điều thay đổi và điều chưa thay đổi, kèm ảnh góc lớp (không có mặt trẻ).
Nửa trang đó vừa là sản phẩm học tập để nộp, vừa là minh chứng cho chuẩn nghề nghiệp, vừa là thứ bạn có thể chia sẻ trong tổ. Một mô đun, ba công dụng.
Đánh giá và lưu kết quả bồi dưỡng
Cuối năm học, kết quả bồi dưỡng thường xuyên của từng giáo viên được đánh giá và ghi nhận theo quy chế, thường qua bài kiểm tra, bài thu hoạch hoặc sản phẩm học tập cho từng phần nội dung. Kết quả được lưu vào hồ sơ của giáo viên và là một căn cứ khi đánh giá, xếp loại cuối năm, khi xét thăng hạng hay bổ nhiệm. Mẫu biểu, cách chấm và thang xếp loại cụ thể thì theo văn bản của Bộ và hướng dẫn của sở, phòng.
Vì kết quả vào hồ sơ dài hạn, nên giữ bản sao những sản phẩm học tập của chính mình, không chỉ để nhà trường lưu. Khi chuyển trường hoặc chuyển từ trường tư sang trường công, việc chứng minh mình đã bồi dưỡng đều đặn qua các năm sẽ dễ hơn nhiều nếu có bộ sản phẩm cá nhân.
Với tổ trưởng chuyên môn và ban giám hiệu, bảng tổng hợp mô đun mà giáo viên trong trường đã chọn qua vài năm là một tư liệu đáng đọc. Nếu gần như cả trường cùng né một nhóm mô đun, chẳng hạn nhóm về phối hợp với gia đình hay về trẻ có nhu cầu hỗ trợ riêng, đó có thể là dấu hiệu nhà trường cần tổ chức sinh hoạt chuyên đề, mời người có chuyên môn về hướng dẫn, thay vì để mỗi người tự xoay xở với tài liệu.
Một điều nên tránh: chép bài thu hoạch của người khác hay dùng lại bài năm trước. Ngoài chuyện trung thực, nó lấy mất của bạn chính cơ hội học. Bài thu hoạch ngắn mà viết từ trải nghiệm trong lớp mình luôn có giá trị hơn bài dài chép từ tài liệu.
Học ngoài khung chính thức: những nguồn đáng dùng
Ngoài 120 tiết, nghề mầm non có nhiều cách học khác, nhiều khi hiệu quả hơn. Dự giờ đồng nghiệp giỏi là cách rẻ nhất: xin được ngồi một buổi sáng ở lớp của một cô có kinh nghiệm, chỉ quan sát cách cô chuyển hoạt động, cách cô nói với trẻ đang khóc. Mời người khác dự giờ mình và góp ý thẳng là cách thứ hai, khó hơn vì phải chịu được góp ý.
Đọc tài liệu gốc cũng là một nguồn. Chương trình giáo dục mầm non hiện hành, Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi, các hướng dẫn của Bộ về tổ chức hoạt động theo chủ đề là những văn bản mà nhiều giáo viên chỉ đọc trích đoạn. Đọc trọn một lần giúp hiểu vì sao trường yêu cầu mình làm việc này việc kia. Ở mức sâu hơn, các tổng quan về phát triển trẻ của những trung tâm nghiên cứu uy tín, như Center on the Developing Child của Đại học Harvard, có nhiều tài liệu ngắn dễ đọc.
Các khoá đào tạo ngắn hạn về phương pháp, song ngữ hay quản lý lớp do trường đại học, tổ chức giáo dục hoặc các hệ trường tổ chức là lựa chọn thêm. Trong hệ Global Star, cánh cửa đào tạo giáo viên là Global Nexus Academy; thông tin khoá học xem ở trang riêng của đơn vị đó. Với bất kỳ khoá nào, hãy hỏi trước: chứng nhận có được tính vào bồi dưỡng thường xuyên không, ai giảng, có phần thực hành với trẻ thật không.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên trường tư thục có bắt buộc bồi dưỡng thường xuyên không?
Quy chế bồi dưỡng thường xuyên áp cho giáo viên ở cơ sở giáo dục mầm non trong hệ thống giáo dục quốc dân, gồm cả ngoài công lập. Cách tổ chức ở trường tư có thể khác, chẳng hạn gắn với đào tạo nội bộ, nhưng việc học đủ nội dung và lưu kết quả vẫn là yêu cầu chung.
Giáo viên đang nghỉ thai sản có phải học đủ 120 tiết không?
Quy chế có quy định về các trường hợp được miễn hoặc hoãn bồi dưỡng trong năm, như nghỉ dài ngày theo chế độ. Cách áp dụng cụ thể do nhà trường và phòng giáo dục xác định theo văn bản hiện hành, nên báo sớm với tổ trưởng và ban giám hiệu để được hướng dẫn.
Khoá học bên ngoài có được tính thay cho mô đun tự chọn không?
Một số khoá bồi dưỡng do cơ sở có thẩm quyền tổ chức, đúng nội dung, có thể được xem xét công nhận. Điều này không tự động; cần hỏi nhà trường và phòng giáo dục trước khi đăng ký, kèm chương trình khoá học và đơn vị cấp chứng nhận.
Có nên học cùng một mô đun nhiều năm liền không?
Không nên lặp lại nguyên một mô đun, vì phần lớn nội dung bạn đã biết. Nếu một tiêu chí vẫn yếu sau một năm, hãy chọn mô đun gần đó nhưng ở góc khác, hoặc giữ mô đun nhưng đổi dự án áp dụng sang một vấn đề mới trong lớp.
Bồi dưỡng thường xuyên có liên quan tới thăng hạng chức danh không?
Kết quả bồi dưỡng là một phần của hồ sơ giáo viên và được dùng khi đánh giá, xét thăng hạng. Tuy vậy, thăng hạng còn có tiêu chuẩn riêng về trình độ, thời gian giữ hạng và chứng chỉ bồi dưỡng theo chức danh, khác với bồi dưỡng thường xuyên hằng năm.
Một tiết bồi dưỡng thường xuyên tính bằng bao nhiêu phút?
Cách quy đổi tiết học và thời gian tự học được nêu trong quy chế và hướng dẫn của địa phương. Nên đọc hướng dẫn của sở hoặc phòng giáo dục, vì phần tự học có cách tính khác phần học tập trung, và mỗi năm học có thể có kế hoạch riêng.