Theo Luật Giáo dục 2019 (Luật số 43/2019/QH14, có hiệu lực từ ngày 1/7/2020), giáo viên mầm non phải có bằng tốt nghiệp cao đẳng sư phạm trở lên. Trước đó, Luật Giáo dục 2005 chỉ đòi trung cấp sư phạm. Người đang đứng lớp với bằng trung cấp không bị cho nghỉ ngay mà thuộc diện học nâng chuẩn theo lộ trình của Nghị định 71/2020/NĐ-CP. Người mới vào nghề thì cần bằng cao đẳng hoặc đại học ngành Giáo dục Mầm non.
Câu hỏi "cần bằng gì" nghe đơn giản nhưng đằng sau có nhiều trường hợp lắt léo: người có bằng đại học ngành khác, người học sư phạm âm nhạc muốn dạy mầm non, người học ở nước ngoài, người làm ở nhóm trẻ tư thục. Phần dưới giải thích chuẩn trình độ là gì, vì sao luật nâng lên, bằng nào đạt và chưa đạt, lộ trình cho người đang dạy, và cách tự kiểm hồ sơ của mình trước khi nộp vào một trường.
Chuẩn trình độ được đào tạo là gì, luật viết ra sao
Trong ngôn ngữ của luật, "trình độ chuẩn được đào tạo" là mức văn bằng tối thiểu một nhà giáo phải có để được giao dạy ở một cấp học. Luật Giáo dục 2019 quy định điều này ở điều về trình độ chuẩn của nhà giáo: cao đẳng sư phạm trở lên đối với giáo viên mầm non, cử nhân thuộc ngành đào tạo giáo viên trở lên đối với giáo viên tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông. Mầm non là cấp duy nhất mà mức sàn vẫn là cao đẳng.
Chữ "sư phạm" ở đây quan trọng. Một tấm bằng cao đẳng quản trị kinh doanh hay đại học ngôn ngữ Anh không tự động đạt chuẩn, vì đó không phải bằng thuộc khối đào tạo giáo viên. Với giáo viên phổ thông, luật cho một lối phụ khi thiếu người: cử nhân chuyên ngành phù hợp cộng chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm. Lối phụ này được viết cho các môn học ở phổ thông; với mầm non, cách hiểu phổ biến là người dạy cần bằng ngành Giáo dục Mầm non hoặc ngành sư phạm được cơ quan quản lý công nhận là phù hợp.
Chuẩn trình độ áp cho nhà giáo nói chung, không chỉ cho trường công. Trường tư thục, trường có vốn nước ngoài, trường song ngữ khi tuyển người vào vị trí giáo viên mầm non đều phải chiếu theo mức này. Chỗ khác nhau giữa các loại trường thường nằm ở yêu cầu cộng thêm (ngoại ngữ, kinh nghiệm, chứng chỉ phương pháp), không nằm ở mức sàn.
Vì sao chuẩn bị nâng từ trung cấp lên cao đẳng
Lý do chính nằm ở chỗ công việc của giáo viên mầm non đã nặng hơn nhiều so với hình dung "trông trẻ, dạy hát". Chương trình giáo dục mầm non hiện hành (ban hành năm 2009, sửa đổi năm 2016 và được hợp nhất năm 2021) đòi giáo viên tự xây kế hoạch giáo dục theo chủ đề, quan sát và đánh giá sự phát triển của từng trẻ, điều chỉnh hoạt động theo kết quả đánh giá, lồng ghép dinh dưỡng, an toàn, kỹ năng xã hội. Đó là những việc cần nền kiến thức về tâm lý học phát triển, sinh lý trẻ em và phương pháp, khó gói gọn trong chương trình trung cấp.
Lý do thứ hai là đặt nghề mầm non ngang hàng hơn với các cấp khác. Khi chuẩn tiểu học và trung học được nâng lên cử nhân, giữ mầm non ở trung cấp sẽ làm khoảng cách về vị thế nghề, cơ hội học tiếp và cơ hội thăng hạng càng rộng. Nâng chuẩn cũng mở đường liên thông: người có cao đẳng học tiếp lên đại học dễ hơn người có trung cấp.
Lý do thứ ba đến từ xu hướng chung ở nhiều nước, nơi người dạy trẻ trước tuổi đi học ngày càng được yêu cầu có bằng chuyên ngành ở bậc sau phổ thông. Các nghiên cứu về chất lượng lớp mầm non, như các thang đo tương tác cô và trẻ, cho thấy điều tạo khác biệt là cách người lớn trò chuyện, đặt câu hỏi, mở rộng ý của trẻ. Bằng cấp không bảo đảm điều đó, nhưng chương trình đào tạo dài hơn cho người học nhiều cơ hội thực tập và phản tư hơn.
Bằng nào đạt chuẩn, bằng nào chưa: bảng tra nhanh
Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp. Cột cuối là việc nên làm; với những ô ghi "hỏi", cơ quan có thẩm quyền trả lời là phòng hoặc sở giáo dục nơi bạn định làm việc.
| Văn bằng đang có | Đối chiếu chuẩn mầm non | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cao đẳng sư phạm ngành Giáo dục Mầm non | Đạt chuẩn | Giữ bản sao công chứng, bảng điểm; có thể học liên thông lên đại học khi cần |
| Đại học ngành Giáo dục Mầm non | Trên chuẩn | Đủ điều kiện nộp hồ sơ ở mọi loại trường; lợi thế khi xét thăng hạng về sau |
| Trung cấp sư phạm mầm non | Chưa đạt theo luật mới | Nếu đang công tác: thuộc diện nâng chuẩn; nếu chưa đi làm: nên học liên thông lên cao đẳng |
| Cao đẳng, đại học sư phạm ngành khác (âm nhạc, mỹ thuật, tiểu học…) | Hỏi | Nhiều nơi yêu cầu học thêm chương trình chuyên ngành mầm non hoặc văn bằng hai |
| Đại học ngành ngoài sư phạm, kèm chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm | Thường chưa đạt cho vị trí giáo viên mầm non | Cân nhắc văn bằng hai ngành Giáo dục Mầm non |
| Bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp | Hỏi | Làm thủ tục công nhận văn bằng tại Việt Nam trước, rồi mới đối chiếu chuyên ngành |
Bảng này là hướng đọc chung, không thay cho văn bản. Mỗi đợt tuyển dụng viên chức hoặc mỗi trường tư đều có thể nêu yêu cầu cụ thể hơn, chẳng hạn chỉ nhận bằng chính quy, hay đòi thêm chứng chỉ ngoại ngữ cho lớp có tiếng Anh. Đọc thông báo tuyển dụng của từng nơi trước khi kết luận mình đủ hay chưa.
Người đang dạy với bằng trung cấp: lộ trình nâng chuẩn
Luật mới không làm mất việc của hàng vạn giáo viên đang dạy bằng trung cấp. Để chuyển tiếp, Chính phủ ban hành Nghị định 71/2020/NĐ-CP quy định lộ trình nâng trình độ chuẩn được đào tạo cho giáo viên mầm non, tiểu học và trung học cơ sở. Theo văn bản này, giáo viên mầm non chưa đạt chuẩn được cử đi học lên cao đẳng sư phạm mầm non, với mốc hoàn thành đặt vào cuối năm 2025 cho cấp mầm non, và kinh phí đào tạo được chia giữa ngân sách, cơ sở sử dụng giáo viên và người học tùy trường hợp.
Nghị định cũng có những trường hợp không bắt buộc phải nâng chuẩn, điển hình là người có thời gian công tác còn lại ngắn trước tuổi nghỉ hưu. Mốc tuổi và số năm cụ thể nằm trong văn bản, và đã có những điều chỉnh, kiến nghị gia hạn trong các năm gần đây vì nhiều địa phương không kịp sắp xếp người đi học. Vì thế, nếu bạn thuộc diện này mà chưa hoàn thành, việc đầu tiên là hỏi trực tiếp tổ chức cán bộ của phòng giáo dục về tình trạng của chính mình theo văn bản đang có hiệu lực.
Với giáo viên trường tư thục, nghị định chủ yếu điều chỉnh khu vực công lập về kinh phí và cách cử đi học, nhưng chuẩn trình độ của luật vẫn áp chung. Nói cách khác, chủ trường tư không có nghĩa vụ trả tiền cho bạn đi học, nhưng khi đoàn kiểm tra rà hồ sơ nhân sự, giáo viên chưa đạt chuẩn vẫn là một điểm bị ghi nhận. Nhiều giáo viên trường tư vì thế tự đăng ký học liên thông vào cuối tuần.
Chuẩn trình độ, chuẩn nghề nghiệp và hạng chức danh: ba thứ hay bị lẫn
Chuẩn trình độ là tấm vé vào cửa. Nó chỉ trả lời câu "bạn có văn bằng đủ để được giao dạy hay không". Đây là điều kiện cần, xét một lần khi tuyển và khi rà soát hồ sơ, không đánh giá bạn dạy giỏi hay dở.
Chuẩn nghề nghiệp là thước đo năng lực đang làm. Bộ chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non ban hành năm 2018 mô tả những gì một giáo viên cần làm được, và được dùng để giáo viên tự đánh giá, nhà trường đánh giá hằng năm. Người có bằng đại học vẫn có thể chỉ ở mức đạt, người có bằng cao đẳng vẫn có thể đạt mức tốt.
Hạng chức danh nghề nghiệp là bậc trong khu vực công. Viên chức giáo viên mầm non công lập được xếp vào các hạng, mỗi hạng có tiêu chuẩn về trình độ, nhiệm vụ và thời gian giữ hạng. Văn bằng cao hơn có thể là một điều kiện để lên hạng, nhưng bản thân bằng không tự đưa bạn lên hạng.
Ba thứ liên quan nhưng không thay nhau. Có bằng đại học không miễn đánh giá chuẩn nghề nghiệp; đạt chuẩn nghề nghiệp mức tốt không bù được thiếu văn bằng. Khi ai đó nói "cô ấy chưa đạt chuẩn", hãy hỏi lại là chuẩn nào, vì ba câu trả lời dẫn tới ba việc cần làm khác nhau.
Tự kiểm hồ sơ của mình trong năm bước
Trước khi nộp hồ sơ vào một trường, hay trước đợt rà soát nhân sự, bạn có thể tự kiểm theo trình tự sau:
- Lấy bản gốc văn bằng cao nhất, đọc đúng tên ngành ghi trên bằng. "Giáo dục Mầm non" khác "Sư phạm Âm nhạc", và khác "Quản lý giáo dục".
- Đối chiếu bậc đào tạo: trung cấp, cao đẳng hay đại học; chính quy, vừa làm vừa học hay liên thông. Luật không loại hình thức vừa làm vừa học, nhưng một số đợt tuyển có thể nêu yêu cầu riêng.
- Nếu bằng do nước ngoài cấp, kiểm đã làm thủ tục công nhận văn bằng tại Việt Nam chưa. Chưa công nhận thì nhà trường khó dùng để chứng minh chuẩn.
- Nếu bằng thuộc ngành sư phạm khác hoặc ngành ngoài sư phạm, hỏi phòng hoặc sở giáo dục bằng văn bản: với bằng này, cần học thêm gì để được xếp vào vị trí giáo viên mầm non.
- Lưu một bộ hồ sơ sạch: bản sao công chứng văn bằng, bảng điểm, chứng chỉ bồi dưỡng, quyết định tuyển dụng hoặc hợp đồng. Khi chuyển trường hay xét thăng hạng, bộ hồ sơ này tiết kiệm cho bạn nhiều tuần chạy giấy tờ.
Năm bước này mất chưa tới một buổi, nhưng tránh được tình huống thường gặp: nhận việc rồi mới biết bằng của mình không được tính, phải đi học bù trong khi đang đứng lớp cả ngày.
Bằng cấp chưa nói hết về một người dạy giỏi
Chuẩn trình độ cần có vì nó bảo đảm mức nền chung, nhưng ai từng đứng lớp mầm non đều biết khác biệt giữa hai giáo viên cùng bằng cao đẳng có thể rất lớn. Người này biết ngồi xuống ngang tầm mắt trẻ, chờ trẻ nói hết, hỏi tiếp một câu để trẻ nghĩ thêm; người kia chủ yếu ra lệnh và chuyển hoạt động theo giờ. Những thứ đó không ghi trên bằng.
Vì vậy, sau khi đã đủ chuẩn, điều nên đầu tư là năng lực đứng lớp: dự giờ đồng nghiệp giỏi, xin được góp ý về chính tiết dạy của mình, đọc lại chương trình giáo dục mầm non để hiểu mục tiêu từng độ tuổi, ghi chép quan sát trẻ đều đặn. Bồi dưỡng thường xuyên và tự đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp là hai công cụ chính thức cho việc này, nếu được dùng thật chứ không chỉ để hoàn thiện hồ sơ.
Với người đang cân nhắc vào nghề, đọc phần chuẩn trình độ giúp bạn biết cần học gì và học bao lâu. Với phụ huynh, nó giúp đặt câu hỏi đúng khi tìm hiểu một trường: giáo viên đứng lớp có bằng chuyên ngành mầm non không, và nhà trường hỗ trợ họ học tiếp ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Có bằng trung cấp sư phạm mầm non thì còn được tuyển mới không?
Theo chuẩn của Luật Giáo dục 2019, người mới tuyển vào vị trí giáo viên mầm non cần cao đẳng sư phạm trở lên, nên bằng trung cấp thường không đủ cho các đợt tuyển chính thức. Hướng thực tế là học liên thông lên cao đẳng hoặc đại học ngành Giáo dục Mầm non rồi mới nộp hồ sơ.
Học vừa làm vừa học có được tính đạt chuẩn không?
Luật nói về trình độ văn bằng, không loại hình thức vừa làm vừa học hay liên thông, miễn bằng do cơ sở có thẩm quyền đào tạo cấp đúng ngành. Tuy vậy, mỗi đợt tuyển dụng có thể nêu yêu cầu riêng, nên vẫn nên đọc kỹ thông báo tuyển của nơi định nộp.
Có bằng đại học ngành tiếng Anh thì dạy lớp mầm non được không?
Bằng ngôn ngữ Anh không phải bằng ngành đào tạo giáo viên mầm non, nên thường không đủ cho vị trí giáo viên chủ nhiệm lớp. Người có bằng này có thể tham gia dạy làm quen tiếng Anh theo quy định riêng về điều kiện người dạy, hoặc học văn bằng hai ngành Giáo dục Mầm non để đứng lớp.
Giáo viên trường tư thục có phải đạt chuẩn như trường công không?
Chuẩn trình độ trong Luật Giáo dục áp cho nhà giáo nói chung, không phân biệt công hay tư. Khác nhau nằm ở chỗ kinh phí nâng chuẩn của Nghị định 71/2020 chủ yếu dành cho khu vực công lập, nên giáo viên trường tư thường tự học nâng chuẩn hoặc thoả thuận hỗ trợ với chủ trường.
Đã quá mốc lộ trình nâng chuẩn mà chưa học xong thì sao?
Tình huống mỗi người khác nhau, tùy tuổi, thời gian công tác còn lại và quyết định của địa phương. Cách đúng là hỏi tổ chức cán bộ của phòng giáo dục hoặc chủ trường về tình trạng của chính mình theo văn bản đang có hiệu lực, thay vì đoán theo tin trên mạng.
Bằng học ở nước ngoài dùng thế nào khi xin dạy mầm non ở Việt Nam?
Bước đầu là làm thủ tục công nhận văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Sau khi được công nhận, nhà trường mới đối chiếu chuyên ngành và bậc học với chuẩn giáo viên mầm non; nếu chuyên ngành không khớp, có thể phải học bổ sung.