Chương trình giáo dục mầm non là văn bản do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, quy định mục tiêu, nội dung, cách tổ chức hoạt động và cách đánh giá cho trẻ từ 3 tháng đến 6 tuổi; mọi cơ sở giáo dục mầm non ở Việt Nam, công lập hay tư thục, đều phải thực hiện. Chương trình hiện hành được ban hành bằng Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, sửa đổi năm 2016 và 2020, và đã có văn bản hợp nhất năm 2021.
Các chữ phụ huynh hay gặp trong chương trình và trong lời giới thiệu của trường: lĩnh vực phát triển là năm mặt (bốn mặt ở nhà trẻ) mà chương trình chăm lo; chủ đề là mạch nội dung nối các hoạt động trong vài tuần; kế hoạch giáo dục là bản kế hoạch năm, tháng, tuần, ngày của lớp; hoạt động học và hoạt động góc là hai kiểu tổ chức trong ngày; chương trình nhà trường là bản trường tự phát triển trên nền chương trình của Bộ; tích hợp và quốc tế là những chữ chỉ phần trường thêm vào. Phần dưới giải nghĩa từng chữ và chỉ ra chữ nào mang nghĩa pháp lý, chữ nào chỉ là cách nói.
Chương trình của Bộ: văn bản nền, không phải giáo trình
Nhiều phụ huynh hình dung "chương trình" là bộ sách con học. Ở bậc mầm non thì không có sách giáo khoa; chương trình của Bộ là một khung: nói rõ trẻ ở mỗi độ tuổi cần được nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục để đạt điều gì, nội dung nào phù hợp, tổ chức hoạt động theo nguyên tắc nào và đánh giá ra sao. Mục tiêu chung là giúp trẻ phát triển về thể chất, nhận thức, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1.
Chương trình chia hai phần, nhà trẻ và mẫu giáo, mỗi phần có mục tiêu, kế hoạch thời gian, nội dung, kết quả mong đợi theo từng độ tuổi, hướng dẫn tổ chức hoạt động và đánh giá. "Kết quả mong đợi" là những gì trẻ thường làm được ở cuối mỗi độ tuổi, ví dụ trẻ 5–6 tuổi kể lại được một câu chuyện quen thuộc theo trình tự. Đây là chuẩn tham chiếu cho cô lập kế hoạch, không phải bài kiểm tra cho trẻ.
Từ lần sửa năm 2020, chương trình nhấn mạnh quyền chủ động của trường: mỗi cơ sở được phát triển chương trình giáo dục nhà trường phù hợp điều kiện, văn hoá địa phương và đặc điểm trẻ của mình, miễn là vẫn bảo đảm mục tiêu và nội dung của chương trình chung. Bộ cũng đã có kế hoạch xây dựng chương trình mầm non mới; khi đọc tài liệu về chương trình, bạn nên kiểm xem văn bản nào đang có hiệu lực ở năm học con vào lớp.
Lĩnh vực phát triển: năm mặt ở mẫu giáo, bốn mặt ở nhà trẻ
Chữ lĩnh vực phát triển chỉ những mặt của đứa trẻ mà chương trình chăm lo song song. Ở tuổi mẫu giáo có năm lĩnh vực; ở tuổi nhà trẻ, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ được gộp làm một, nên còn bốn. Bảng dưới giải nghĩa ngắn từng lĩnh vực; trang Global Star School có bài đi sâu từng lĩnh vực theo độ tuổi.
| Lĩnh vực | Gồm những gì | Ví dụ dễ thấy ở lớp mẫu giáo |
|---|---|---|
| Phát triển thể chất | Vận động thô và tinh, dinh dưỡng, sức khoẻ, tự phục vụ, an toàn | Chạy, nhảy, ném bóng; cài cúc áo; rửa tay đúng cách |
| Phát triển nhận thức | Khám phá thế giới xung quanh, làm quen với toán (số, hình, so sánh) | Phân loại lá cây, đếm số bạn trong tổ |
| Phát triển ngôn ngữ | Nghe, nói, làm quen với đọc và viết | Kể chuyện theo tranh, nhận ra chữ cái trong tên mình |
| Phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội | Ý thức về bản thân, cảm xúc, quan hệ với bạn và người lớn, hành vi xã hội | Chờ đến lượt, an ủi bạn, nhận lỗi |
| Phát triển thẩm mỹ | Cảm nhận và thể hiện cái đẹp qua âm nhạc, tạo hình | Hát, vận động theo nhạc, vẽ, nặn, xé dán |
Chữ "phát triển" trước mỗi lĩnh vực là có chủ ý: chương trình mầm non không dạy "môn" mà nuôi các mặt phát triển. Một hoạt động thường chạm nhiều lĩnh vực một lúc, ví dụ chơi bán hàng vừa có đếm, vừa có nói, vừa có quan hệ với bạn. Đó là lý do lời giới thiệu của trường mà chia ngày học thành các "môn" toán, chữ, tiếng Anh tách bạch thì nên được hỏi lại.
Chủ đề, chủ đề nhánh và dạy học theo dự án
Chủ đề là mạch nội dung lớn mà lớp theo đuổi trong một khoảng thời gian, thường từ hai đến bốn tuần, để các hoạt động trong ngày nối với nhau. Ở nhiều trường Việt Nam, chuỗi chủ đề quen thuộc đi từ trường mầm non, bản thân, gia đình, nghề nghiệp, thế giới động vật, thế giới thực vật, giao thông, nước và các hiện tượng tự nhiên, quê hương đất nước, tới trường tiểu học ở cuối năm lớp lá. Mỗi chủ đề chia thành chủ đề nhánh theo tuần, ví dụ chủ đề gia đình có nhánh "gia đình của bé", "nhà bé ở", "đồ dùng trong gia đình".
Chủ đề không phải là nội dung bắt buộc của chương trình; nó là cách tổ chức mà ngành đã dùng lâu năm và nhiều trường giữ vì tiện cho việc lập kế hoạch. Trường được chọn chủ đề khác, đổi thứ tự, hoặc bám theo sự kiện của địa phương.
Dạy học theo dự án (project approach) đi theo hướng ngược lại: thay vì cô chọn chủ đề trước cho cả năm, một câu hỏi nảy ra từ chính trẻ (vì sao con ốc mang vỏ, cái cầu được xây thế nào) trở thành dự án kéo dài vài tuần, trẻ điều tra, thử, làm sản phẩm và trình bày. Lilian Katz và Sylvia Chard mô tả cách làm này trong cuốn Engaging Children's Minds (1989). Khi trường nói "học theo dự án", câu nên hỏi là ai chọn đề tài, và một dự án gần đây của lớp đã đi từ câu hỏi nào tới sản phẩm nào.
Kế hoạch giáo dục: năm, tháng, tuần, ngày
Chữ kế hoạch giáo dục chỉ bộ kế hoạch mà trường và cô lập để biến chương trình thành việc hằng ngày. Thường có bốn tầng, càng xuống dưới càng chi tiết:
- Kế hoạch năm học. Do trường và tổ chuyên môn lập: mục tiêu của từng độ tuổi trong năm, các chủ đề lớn, các sự kiện chung như ngày hội, tham quan, khám sức khoẻ.
- Kế hoạch tháng hoặc kế hoạch chủ đề. Cụ thể hoá mục tiêu và nội dung cho một chủ đề, chọn hoạt động, chuẩn bị đồ dùng, môi trường lớp.
- Kế hoạch tuần. Phân bổ hoạt động học, hoạt động góc, chơi ngoài trời theo từng ngày; đây là bản nhiều trường dán ở cửa lớp hoặc gửi phụ huynh.
- Kế hoạch ngày. Chi tiết một ngày theo chế độ sinh hoạt, kèm phần cô ghi lại sau khi dạy: trẻ nào làm được gì, cần điều chỉnh gì cho hôm sau.
Với phụ huynh, kế hoạch tuần là cửa sổ tốt nhất để biết con đang làm gì. Bạn có thể dùng nó để hỏi chuyện con buổi tối ("hôm nay lớp con có chơi đo nước không?"), thay cho câu hỏi chung "hôm nay học gì" mà trẻ nhỏ thường trả lời là "không có gì". Phần ghi chép cuối ngày của cô cũng là nơi lưu những quan sát dùng cho đánh giá trẻ, được giải nghĩa kỹ ở bài về đánh giá trong danh mục này.
Hoạt động học, hoạt động chơi, hoạt động góc: các kiểu tổ chức trong ngày
Hoạt động học. Hoạt động có chủ đích do cô tổ chức cho cả lớp hoặc một nhóm, nhằm một mục tiêu cụ thể: làm quen với số 5, nghe một câu chuyện, tập bật xa. Ở mẫu giáo, mỗi hoạt động học diễn ra ngắn và tăng thời lượng dần theo tuổi. Chương trình hướng cô tổ chức bằng trò chơi và trải nghiệm, không theo kiểu giảng rồi chép.
Hoạt động chơi. Là hoạt động chủ đạo của tuổi mẫu giáo. Chương trình kể ra nhiều loại: trò chơi đóng vai theo chủ đề, trò chơi xây dựng và lắp ghép, trò chơi đóng kịch, trò chơi học tập, trò chơi vận động, trò chơi dân gian. Ở nhà trẻ còn có hoạt động giao lưu cảm xúc và hoạt động với đồ vật, phù hợp với trẻ chưa chơi theo nhóm.
Hoạt động góc. Lớp được chia thành các góc, như góc xây dựng, góc phân vai (gia đình, bán hàng, bác sĩ), góc nghệ thuật, góc sách, góc thiên nhiên, góc khám phá. Trong giờ chơi góc, trẻ tự chọn góc và bạn chơi, cô quan sát và gợi mở. Đây là phần trẻ có quyền chọn nhiều nhất trong ngày.
Hoạt động ngoài trời. Gồm dạo chơi quan sát, trò chơi vận động, chơi tự do với đồ chơi ngoài sân, cát, nước. Chương trình coi đây là hoạt động hằng ngày, không phải phần thưởng.
Hoạt động lao động và sinh hoạt. Tưới cây, xếp dọn đồ chơi, chia thìa, tự mặc áo; cùng với ăn, ngủ, vệ sinh, đây là những hoạt động chương trình coi là cơ hội giáo dục, không phải thời gian chết giữa các giờ học.
Đánh giá trẻ trong chương trình: quan sát, không chấm điểm
Chương trình giáo dục mầm non quy định hai kiểu đánh giá. Đánh giá trẻ hằng ngày là việc cô quan sát, ghi lại những điều đáng chú ý về sức khoẻ, cảm xúc, hành vi và việc học của trẻ trong ngày để điều chỉnh kế hoạch hôm sau. Đánh giá theo giai đoạn là việc nhìn lại sự tiến bộ của trẻ sau một khoảng thời gian (cuối tháng, cuối chủ đề, cuối độ tuổi tuỳ cách trường tổ chức), đối chiếu với kết quả mong đợi của chương trình.
Điểm cốt lõi: đánh giá ở mầm non là để cô dạy tốt hơn, không phải để xếp loại trẻ. Không có điểm số, không có xếp hạng. Cách đánh giá dựa trên quan sát, trò chuyện với trẻ, xem sản phẩm của trẻ và trao đổi với gia đình. Một trường gửi về "bảng điểm" hay "xếp loại giỏi, khá" cho trẻ mẫu giáo là đang làm khác tinh thần của chương trình.
Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi là một văn bản riêng, hay bị lẫn với phần đánh giá của chương trình. Hai thứ có liên quan nhưng không trùng nhau; bài về các thuật ngữ đánh giá trẻ trong danh mục này giải thích sự khác biệt, cùng các chữ như sàng lọc, mốc phát triển và hồ sơ phát triển.
Chương trình nhà trường, tích hợp, quốc tế: phần trường thêm vào
Trên nền chương trình của Bộ, các trường xây thêm nhiều thứ, và mỗi nơi gọi một kiểu. Bảng dưới gom những tên gọi hay gặp, chỉ ra chữ nào có nghĩa trong văn bản và câu cần hỏi.
| Tên gọi | Thường có nghĩa là | Câu nên hỏi trường |
|---|---|---|
| Chương trình giáo dục nhà trường | Bản trường tự phát triển trên nền chương trình của Bộ; khái niệm có trong văn bản | Phần nào trường điều chỉnh, vì sao |
| Chương trình tích hợp | Chương trình của Bộ cộng thêm phần của trường hoặc của nước ngoài (tiếng Anh, kỹ năng, một phương pháp); chữ thương mại | Hai phần ghép với nhau thế nào trong một ngày |
| Chương trình quốc tế | Trường dùng một khung nước ngoài làm chính hoặc làm tham chiếu; phạm vi dạy chương trình nước ngoài cho trẻ Việt Nam có điều kiện riêng | Khung nào, đã được phép dạy chưa, chương trình của Bộ thực hiện ra sao |
| IB PYP | Chương trình Tiểu học của Tổ chức Tú tài Quốc tế, áp dụng cho trẻ 3–12 tuổi, có phần dành cho tuổi mầm non | Trường đã được IB cấp phép hay mới là trường ứng viên |
| Cambridge Early Years | Chương trình cho trẻ 3–6 tuổi của Cambridge International, ra mắt những năm gần đây | Trường là trường thành viên Cambridge chưa |
| EYFS | Khung bắt buộc của nước Anh cho trẻ từ sơ sinh đến 5 tuổi; ở Việt Nam thường được dùng làm tham chiếu | Trường dùng phần nào của EYFS |
Về EYFS có bài riêng trong danh mục giáo dục mầm non các nước của trang này. Chữ "quốc tế" và "song ngữ" trên tên trường có giá trị pháp lý đến đâu thì có bài ở trang Global Star English; còn việc kiểm một trường có đúng như lời giới thiệu không thuộc danh mục đọc hiểu thông tin trường. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: dù tích hợp hay quốc tế, chương trình của Bộ vẫn là nền mà cơ sở giáo dục mầm non tại Việt Nam phải bảo đảm, theo cách văn bản hiện hành quy định cho từng loại trường.
Câu hỏi thường gặp
Trường tư thục có bắt buộc dạy chương trình của Bộ không?
Có. Chương trình giáo dục mầm non áp dụng cho mọi cơ sở giáo dục mầm non, kể cả tư thục. Trường tư được phát triển chương trình nhà trường và thêm nội dung riêng, nhưng phải bảo đảm mục tiêu, nội dung của chương trình chung. Trường có vốn nước ngoài hoặc dạy chương trình nước ngoài có quy định riêng, nên hỏi trường văn bản cho phép.
Năm lĩnh vực phát triển có phải là năm môn học không?
Không. Lĩnh vực phát triển là các mặt của đứa trẻ mà chương trình chăm lo, không phải môn học có tiết riêng. Một hoạt động thường chạm nhiều lĩnh vực cùng lúc, ví dụ chơi nấu ăn vừa có đếm, vừa có nói, vừa tập phối hợp tay. Cô dùng lĩnh vực để lập kế hoạch và quan sát cho đủ các mặt.
Học theo chủ đề và học theo dự án khác nhau ra sao?
Học theo chủ đề thường do trường chọn trước cho cả năm, mỗi chủ đề kéo dài vài tuần và nối các hoạt động lại. Học theo dự án bắt đầu từ một câu hỏi của trẻ, kéo dài tuỳ độ hứng thú, trẻ tham gia quyết định hướng đi. Nhiều trường kết hợp: giữ khung chủ đề nhưng mở dự án nhỏ bên trong.
Kế hoạch tuần dán ở cửa lớp giúp gì cho phụ huynh?
Kế hoạch tuần cho biết hôm nay lớp có hoạt động học nào, góc chơi nào mở, có đi dạo hay làm thí nghiệm nhỏ không. Bạn dùng nó để hỏi con những câu cụ thể vào buổi tối, giúp con kể lại ngày của mình. Nó cũng giúp bạn chuẩn bị đồ con cần mang, như lá cây hay hộp giấy.
Chương trình mầm non mới đã áp dụng chưa?
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có kế hoạch xây dựng chương trình giáo dục mầm non mới thay cho chương trình ban hành năm 2009. Tiến độ ban hành và áp dụng cần theo dõi qua văn bản chính thức của Bộ. Khi trường nói đang dạy theo chương trình mới, bạn có thể hỏi đó là văn bản nào và áp dụng từ năm học nào.
Trường không có góc chơi trong lớp có sao không?
Hoạt động góc là một phần trong cách tổ chức mà chương trình hướng dẫn, nên lớp mẫu giáo nào cũng nên có các góc để trẻ tự chọn. Lớp chật có thể có ít góc hoặc góc nhỏ, xoay vòng theo chủ đề. Nếu lớp hoàn toàn không có góc và cả ngày trẻ ngồi theo cô, đó là điều nên hỏi lại nhà trường.