Với trẻ mầm non, khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 là: dưới hai tuổi không nên ngồi xem màn hình, trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Con số đó tính cả ngày, ở nhà lẫn ở trường. Vì vậy màn hình trong lớp chỉ hợp lý khi ngắn, có mục đích rõ, có cô cùng xem và trò chuyện, và không thay chỗ cho chơi, vận động hay trò chuyện với người.
Tivi chiếu bài hát, máy chiếu, bảng tương tác, máy tính bảng với ứng dụng học đã xuất hiện ở nhiều lớp mầm non Việt Nam, nhất là ở trường tư đô thị. Có nơi dùng như một công cụ minh hoạ, có nơi dùng để giữ trẻ ngồi yên trong giờ chờ ăn hay chờ đón. Bài này đặt xu hướng đó cạnh khuyến nghị và nghiên cứu, rồi đưa ra cách phụ huynh hỏi trường mà không cần tranh luận.
Khuyến nghị quốc tế về màn hình cho trẻ dưới năm tuổi
Hai bộ khuyến nghị được dẫn nhiều nhất là của Tổ chức Y tế Thế giới (2019) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, AAP (2016). Cả hai cùng hướng, khác nhau đôi chút ở cách chia độ tuổi.
| Độ tuổi | WHO 2019 | AAP 2016 |
|---|---|---|
| Dưới 18 tháng | Dưới 1 tuổi: không khuyến nghị ngồi xem màn hình. Trẻ 1 tuổi: cũng không khuyến nghị | Tránh màn hình, trừ gọi video với người thân |
| 18–24 tháng | Trẻ 2 tuổi: không quá 1 giờ mỗi ngày, ít hơn càng tốt | Nếu cho xem, chọn nội dung chất lượng và người lớn xem cùng |
| 2–5 tuổi | Trẻ 3–4 tuổi: không quá 1 giờ mỗi ngày, ít hơn càng tốt | Không quá 1 giờ mỗi ngày nội dung chất lượng, người lớn cùng xem và giải thích |
| Nguyên tắc chung | Thay thời gian ngồi bằng vận động, chơi, đọc truyện, kể chuyện | Không màn hình trong bữa ăn và trước giờ ngủ; có kế hoạch dùng màn hình cho gia đình |
Hai bộ khuyến nghị đều xuất phát từ lo ngại về thời gian ngồi yên, giấc ngủ, ngôn ngữ và quan hệ với người lớn, chứ không nói màn hình là chất độc. Điều cần nhớ khi đọc vào bối cảnh lớp học: một giờ là trần của cả ngày. Nếu trẻ đã xem ở nhà buổi tối, phần dành cho lớp gần như không còn.
Màn hình đi vào lớp mầm non theo những đường nào
Không phải màn hình nào trong lớp cũng giống nhau. Có năm cách dùng thường gặp, xếp từ ít đáng lo tới đáng lo nhất:
- Minh hoạ ngắn có trò chuyện. Cô cho trẻ xem một đoạn phim vài phút về con cá voi, cơn mưa đá, núi lửa, những thứ không mang vào lớp được, rồi tắt và hỏi trẻ thấy gì. Đây là cách dùng gần với khuyến nghị nhất.
- Bảng tương tác hoặc máy chiếu thay cho tranh. Cô chiếu hình thay vì giơ tranh. Không hại nhiều nếu ngắn, nhưng cũng ít thêm giá trị so với tranh thật và đồ vật thật.
- Video bài hát, vận động theo nhạc. Trẻ nhảy theo màn hình. Có vận động, nhưng trẻ nhìn màn hình thay vì nhìn cô và bạn, và cô dễ đứng ngoài thay vì nhảy cùng.
- Máy tính bảng, ứng dụng học. Trẻ dùng thiết bị riêng. Nhiều ứng dụng gắn nhãn giáo dục nhưng được thiết kế để giữ trẻ chạm màn hình lâu, với phần thưởng âm thanh, hình ảnh liên tục.
- Màn hình để giữ trẻ ngồi yên. Bật hoạt hình trong giờ chờ ăn, chờ ngủ, chờ đón. Đây là cách dùng đáng lo nhất vì không có mục đích giáo dục và thường kéo dài.
Khi hỏi trường “lớp có dùng màn hình không”, câu trả lời “có” hay “không” ít có nghĩa. Câu đáng hỏi là màn hình được dùng theo cách nào trong năm cách trên.
Vì sao trẻ nhỏ học từ người tốt hơn từ màn hình
Các nhà nghiên cứu phát triển trẻ đã đặt tên cho một hiện tượng lặp lại nhiều lần trong thí nghiệm: “video deficit”, tạm dịch là khoảng hụt khi học qua video. Daniel Anderson và Tiffany Pempek (2005) tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ dưới ba tuổi học một hành động, một từ mới từ người thật dễ hơn rõ rệt so với từ cùng nội dung chiếu trên màn hình. Khoảng hụt này nhỏ dần khi trẻ lớn lên.
Một thí nghiệm hay được dẫn là của Patricia Kuhl và cộng sự (2003): trẻ khoảng chín tháng tuổi ở Mỹ được nghe tiếng Quan Thoại qua các buổi chơi với người nói thật thì phân biệt được âm của tiếng này; nhóm nghe cùng lượng tiếng Quan Thoại qua video hoặc băng tiếng thì không. Lý giải thường gặp là trẻ nhỏ học ngôn ngữ trong tương tác xã hội: ánh mắt, cử chỉ, phản hồi tức thì khi trẻ phát âm.
Lý do thứ hai là thay chỗ. Thời gian trước màn hình là thời gian không dùng cho trò chuyện, chơi tay, vận động. Nghiên cứu về tivi bật làm nền ở nhà cho thấy người lớn nói chuyện với trẻ ít hơn khi tivi đang bật, dù không ai xem. Trong lớp, một màn hình bật suốt giờ chờ ăn cũng lấy mất những cuộc trò chuyện nhỏ giữa cô và trẻ.
Những nghiên cứu này không nói mọi nội dung màn hình đều vô ích, và phần lớn làm với trẻ dưới ba tuổi. Nhưng chúng cho thấy vì sao màn hình không thay được người ở tuổi mầm non.
Khi nào màn hình trong lớp là hợp lý
Ngắn. Vài phút thay vì cả tiết. Một đoạn phim ngắn rồi tắt để nói chuyện có giá trị hơn nhiều so với ba mươi phút xem liên tục.
Có mục đích mà cách khác không làm được. Xem con vật ở nơi xa, hiện tượng thời tiết, gọi video với một lớp ở nơi khác. Nếu có thể dùng tranh, đồ vật thật hay ra sân xem thì cách đó tốt hơn.
Cô cùng xem và nói chuyện. Khuyến nghị của AAP nhấn vào việc người lớn xem cùng và giải thích. Màn hình trở thành chất liệu cho cuộc trò chuyện chứ không thay cuộc trò chuyện.
Trẻ là người tạo ra, không chỉ là người xem. Với trẻ năm, sáu tuổi, chụp ảnh một chiếc lá rồi cùng cô xem lại, ghi âm bạn kể chuyện, là cách dùng thiết bị chủ động. Vẫn cần ngắn và có người lớn đi cùng.
Không có trong bữa ăn và trước giờ ngủ. Đây là hai khoảng thời gian cả hai bộ khuyến nghị đều nói rõ nên tránh màn hình.
Không có quảng cáo và cơ chế giữ chân. Nhiều video và ứng dụng cho trẻ có quảng cáo xen giữa hoặc tự động phát tiếp đoạn sau. Trong lớp, nội dung nên được tải sẵn hoặc chọn trước, tắt tự phát, để cô chứ không phải thuật toán quyết định trẻ xem gì tiếp theo.
Màn hình để giữ lớp yên thường là dấu hiệu của chuyện khác
Khi một lớp bật hoạt hình nhiều trong ngày, nguyên nhân hiếm khi là vì cô tin màn hình tốt cho trẻ. Nó thường là dấu hiệu của lớp quá đông so với số người lớn, của giờ chuyển tiếp không được tổ chức (chờ ăn, chờ ngủ, chờ đón), hoặc của cô đang làm nhiều việc cùng lúc như dọn dẹp, chụp ảnh gửi phụ huynh, ghi sổ.
Vì vậy khi phát hiện con xem nhiều ở lớp, cách hỏi hiệu quả không phải là trách cô mà là hỏi về tổ chức: giờ chờ đón buổi chiều trẻ làm gì, lớp có mấy người lớn vào lúc đó, trường có hoạt động thay thế như kể chuyện, chơi góc, vận động nhẹ không. Một trường biết vấn đề sẽ trả lời bằng thay đổi lịch hoặc thêm người, chứ không chỉ bằng lời hứa.
Ở chiều ngược lại, cũng nên công bằng với người dạy: một lớp ba mươi trẻ năm tuổi vào cuối ngày, sau mười tiếng bán trú, là thử thách thật. Cách giảm màn hình bền nhất là giảm sĩ số và bổ sung người vào giờ cao điểm, không chỉ là ra quy định cấm. Những trường đã bỏ được màn hình giờ chờ đón thường thay bằng một nhóm hoạt động lặp lại mỗi chiều mà trẻ thích, như hát, nặn đất, xếp hình.
Hỏi trường về màn hình thế nào
Một chuỗi câu hỏi giúp biết thực tế mà không làm cuộc nói chuyện thành chất vấn:
- Trong một ngày bình thường, lớp có bật tivi, máy chiếu hay máy tính bảng không, vào những giờ nào?
- Mỗi lần dùng kéo dài bao lâu, và cô làm gì trong lúc trẻ xem?
- Ai chọn nội dung, và trường có danh sách nội dung được dùng không?
- Giờ chờ ăn, chờ ngủ, chờ đón buổi chiều trẻ làm gì?
- Trường có ứng dụng học trên máy tính bảng cho trẻ không; nếu có, trẻ dùng bao lâu, ứng dụng có quảng cáo hay mua hàng trong ứng dụng không?
- Nếu gia đình muốn con không xem màn hình ở lớp, trường có sắp xếp được không?
Câu cuối cho biết nhiều điều: trường linh hoạt và có hoạt động thay thế sẽ trả lời được ngay.
Nên hỏi các câu này khi đi xem trường, trước khi nhập học, vì lúc đó trường sẵn lòng giải thích nhất. Nếu con đã đi học, buổi họp phụ huynh đầu năm là dịp tốt để nêu chung cho cả lớp, tránh cảm giác một gia đình đang bắt lỗi một cô giáo. Ghi lại câu trả lời, rồi sau vài tuần hỏi con về những gì con xem ở lớp: trẻ năm tuổi thường kể khá đúng tên phim, bài hát đã xem.
Tính màn hình cho cả ngày, không chỉ ở lớp
Khuyến nghị một giờ là cho cả ngày. Một em bé năm tuổi xem hai mươi phút ở lớp, rồi về nhà xem điện thoại trên đường và xem tivi buổi tối, đã vượt mức rất nhanh. Vì vậy câu chuyện màn hình cần một thoả thuận giữa trường và nhà, không phải hai bên đổ lỗi cho nhau.
Ở nhà, các nguyên tắc tương tự áp dụng: không màn hình trong bữa ăn, không trước giờ ngủ, người lớn xem cùng khi cho xem. Một số gia đình thấy dễ hơn khi đặt chỗ cố định cho thiết bị, không để trong phòng ngủ của trẻ. Cách giảm màn hình ở nhà cho trẻ có nhu cầu hỗ trợ phát triển có bài riêng trên trang chuyên về can thiệp sớm trong hệ.
Với xu hướng chung, điều đáng theo dõi là liệu các trường có đi theo hướng ít màn hình hơn như một số nước đang làm hay không. Một số quốc gia châu Âu đã siết dùng thiết bị trong trường học cho trẻ nhỏ sau khi xem lại bằng chứng. Ở Việt Nam, phụ huynh hỏi kỹ là một cách đẩy xu hướng đi đúng hướng.
Câu hỏi thường gặp
Lớp mầm non dùng bảng tương tác có phải là trường hiện đại hơn không?
Không nhất thiết. Bảng tương tác là công cụ; giá trị của nó tuỳ vào cách dùng. Nếu thay tranh và đồ vật thật bằng hình chiếu, trẻ mất phần chạm, cầm, xoay. Chất lượng lớp mầm non đến chủ yếu từ cách cô tương tác với trẻ và môi trường chơi, không từ thiết bị.
Ứng dụng học chữ, học số trên máy tính bảng có giúp trẻ chuẩn bị vào lớp 1 không?
Bằng chứng về lợi ích lâu dài của các ứng dụng này cho trẻ mầm non rất hạn chế. Nhiều ứng dụng dạy nhận diện ký hiệu nhưng không xây được vốn từ và khả năng kể chuyện, vốn quan trọng hơn cho việc đọc sau này. Trò chuyện, đọc truyện và chơi vẫn là con đường có bằng chứng tốt hơn.
Gọi video với ông bà có tính là thời gian màn hình không?
Theo AAP, gọi video với người thân là ngoại lệ, kể cả cho trẻ dưới 18 tháng, vì đó là tương tác hai chiều với người thật. Khi gọi, người lớn ở bên cạnh giúp trẻ đáp lại sẽ làm cuộc gọi có ích hơn.
Nếu trường bật hoạt hình giờ chờ đón thì phụ huynh nên làm gì?
Nên trao đổi với cô hoặc ban giám hiệu, hỏi về tổ chức giờ chờ đón và số người lớn vào giờ đó, đề xuất các hoạt động thay thế như kể chuyện, chơi góc. Nếu nhiều phụ huynh cùng quan tâm, trường thường dễ thay đổi hơn.
Khuyến nghị WHO có áp cho trẻ năm, sáu tuổi không?
Hướng dẫn năm 2019 của WHO dành cho trẻ dưới năm tuổi. Với trẻ từ năm tuổi trở lên, WHO có khuyến nghị riêng về vận động và thời gian ngồi; AAP khuyên gia đình lập kế hoạch dùng màn hình phù hợp và giữ đủ ngủ, vận động. Tinh thần chung vẫn là hạn chế giải trí trên màn hình.
Màn hình có gây chậm nói ở trẻ không?
Nhiều nghiên cứu quan sát thấy liên hệ giữa nhiều giờ màn hình ở tuổi nhỏ và vốn từ kém hơn, nhưng khó tách nguyên nhân vì gia đình có nhiều màn hình thường khác ở các mặt khác. Nếu lo con chậm nói, nên đánh giá phát triển với người có chuyên môn thay vì chỉ cắt màn hình.