Kiệt sức nghề nghiệp (burnout) ở giáo viên mầm non là trạng thái cạn kiệt kéo dài do áp lực công việc không được giải toả, thường biểu hiện ở ba nhóm dấu hiệu: mệt mỏi cảm xúc đến mức sáng nào cũng ngại đi làm, trở nên xa cách hoặc cáu bẳn với trẻ và phụ huynh, và cảm giác mình làm không ra gì. Tổ chức Y tế Thế giới, trong bảng phân loại ICD-11 từ năm 2019, mô tả burnout là một hiện tượng nghề nghiệp, không xếp nó là một bệnh.
Nhận ra sớm quan trọng vì kiệt sức không tự hết khi nghỉ một cuối tuần, và nó ảnh hưởng tới không chỉ người dạy mà cả bầu không khí của lớp. Nhiều giáo viên giỏi rời nghề ở năm thứ ba, thứ năm không phải vì hết yêu trẻ, mà vì cạn sức. Phần dưới giải thích khái niệm, lý do nghề mầm non đặc biệt dễ kiệt sức, cách nhận ra dấu hiệu, những việc cá nhân và nhà trường làm được, và khi nào nên tìm đến chuyên gia.
Kiệt sức nghề nghiệp là gì, từ đâu ra khái niệm
Thuật ngữ burnout được nhà tâm lý học Herbert Freudenberger dùng từ giữa thập niên 1970 để mô tả sự cạn kiệt ở những người làm công việc giúp đỡ. Christina Maslach và Susan Jackson sau đó phát triển công cụ đo nổi tiếng, Maslach Burnout Inventory, công bố năm 1981. Họ mô tả kiệt sức qua ba chiều: cạn kiệt cảm xúc, phi cá nhân hoá (thấy người mình phục vụ như đối tượng công việc, xa cách, lạnh nhạt), và giảm cảm nhận thành tựu cá nhân.
Ba chiều này giúp phân biệt kiệt sức với mệt thông thường. Mệt sau một tuần sự kiện là bình thường và hồi lại sau khi nghỉ. Kiệt sức là khi sự mệt đi kèm thay đổi trong cách bạn nhìn công việc và nhìn trẻ: những điều trước kia làm bạn vui giờ trở nên vô nghĩa, và bạn bắt đầu nghi ngờ chính mình.
Cách nhìn của Tổ chức Y tế Thế giới cũng đáng chú ý: burnout được mô tả là hệ quả của căng thẳng nơi làm việc kéo dài mà chưa được quản lý thành công. Nghĩa là nó gắn với điều kiện làm việc, không chỉ với sức chịu đựng của cá nhân. Điều này quan trọng, vì nhiều giáo viên tự trách mình yếu đuối, trong khi một phần lớn nguyên nhân nằm ở cách tổ chức công việc.
Vì sao nghề mầm non đặc biệt dễ cạn sức
Lao động cảm xúc liên tục. Nhà xã hội học Arlie Hochschild, trong cuốn The Managed Heart năm 1983, dùng khái niệm lao động cảm xúc để chỉ những nghề đòi người làm phải điều chỉnh cảm xúc của mình như một phần công việc. Giáo viên mầm non phải giữ giọng ấm áp, nét mặt bình tĩnh cả ngày, kể cả khi đang mệt, đang lo chuyện nhà, đang bị phụ huynh trách.
Ít khoảng nghỉ thật. Ở nhiều trường, giờ trưa là giờ trông trẻ ngủ, giờ chuyển tiếp giữa các hoạt động là giờ bận nhất. Một ngày có thể trôi qua mà không có mười phút ngồi một mình. Thiếu khoảng phục hồi nhỏ trong ngày làm mệt mỏi cộng dồn qua tuần.
Trách nhiệm cao, quyền quyết định thấp. Giáo viên chịu trách nhiệm về an toàn và phát triển của cả lớp, nhưng thường ít được quyết định về sĩ số, lịch, chương trình, cách làm việc với phụ huynh. Nghiên cứu về căng thẳng nghề nghiệp từ lâu đã chỉ ra tổ hợp đòi hỏi cao và tự chủ thấp là một nguồn áp lực lớn.
Giấy tờ chồng lên việc chăm sóc. Kế hoạch, sổ theo dõi, hồ sơ minh chứng, báo cáo, thường làm vào buổi tối. Khi giấy tờ lấn sang thời gian nghỉ, ranh giới giữa công việc và đời sống mất dần.
Ít được nhìn thấy. Kết quả của giáo viên mầm non khó đo và chậm thấy. Một đứa trẻ hay khóc trở nên tự tin sau nửa năm là thành quả lớn, nhưng hiếm khi được ai ghi nhận. Thiếu công nhận làm chiều thứ ba của kiệt sức, cảm giác mình làm không ra gì, lớn dần.
Nhận ra dấu hiệu theo ba nhóm
Bảng dưới không phải công cụ chẩn đoán. Nó giúp bạn tự quan sát; nếu thấy nhiều dấu hiệu kéo dài nhiều tuần, đó là lúc cần thay đổi điều gì đó và cân nhắc nói chuyện với người khác.
| Nhóm | Dấu hiệu hay gặp ở giáo viên mầm non | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Cạn kiệt cảm xúc | Sáng nào cũng nặng nề khi nghĩ tới đi làm; cuối ngày không còn sức nói chuyện với người nhà; mất ngủ hoặc ngủ nhiều mà vẫn mệt | Lần gần nhất mình thấy háo hức với một hoạt động của lớp là khi nào? |
| Xa cách, cáu bẳn | Dễ quát trẻ hơn trước; thấy phụ huynh là phiền; nói về trẻ bằng giọng mỉa mai; tránh trò chuyện với đồng nghiệp | Mình có đang đối xử với trẻ theo cách mà một năm trước mình không chấp nhận không? |
| Giảm cảm nhận thành tựu | Thấy dạy gì cũng vô ích; nghi ngờ mình chọn sai nghề; không còn muốn học thêm, thử cái mới | Mình có còn nhớ một khoảnh khắc gần đây mà mình thấy đã giúp được một đứa trẻ không? |
Dấu hiệu ở nhóm thứ hai đáng chú ý nhất, vì nó ảnh hưởng trực tiếp tới trẻ. Nhận ra mình đang cáu bẳn hơn không phải là bằng chứng mình là giáo viên tồi; đó là tín hiệu cần được hỗ trợ.
Vì sao sức khoẻ của người dạy ảnh hưởng tới trẻ
Năm 2009, Patricia Jennings và Mark Greenberg công bố trên tạp chí Review of Educational Research một mô hình họ gọi là lớp học hướng tới hành vi xã hội tích cực. Lập luận chính: năng lực cảm xúc xã hội và sức khoẻ tinh thần của giáo viên ảnh hưởng tới chất lượng quan hệ giữa thầy cô và học sinh, tới cách quản lý lớp, và qua đó tới bầu không khí của lớp học. Khi giáo viên cạn sức, họ dễ phản ứng bằng cách kiểm soát nặng tay hơn, và lớp học dễ rơi vào vòng căng thẳng.
Với trẻ mầm non, mối liên hệ này còn trực tiếp hơn. Trẻ nhỏ đọc cảm xúc của người lớn qua giọng nói, nét mặt, cách chạm. Một giáo viên đang kiệt sức có thể vẫn làm đủ việc, nhưng ít trò chuyện qua lại, ít đáp lại những câu hỏi bất chợt của trẻ, những tương tác mà các nghiên cứu về chất lượng lớp mầm non coi là cốt lõi.
Nói vậy không để thêm gánh nặng cho giáo viên, mà để nhìn rõ: chăm sóc sức khoẻ tinh thần của người dạy không phải chuyện riêng tư hay xa xỉ, mà là một phần của chất lượng giáo dục. Nhà trường đầu tư cho giáo viên là đầu tư cho trẻ.
Những việc tự làm được, bắt đầu từ tuần này
Không có cách nào xoá kiệt sức trong vài ngày, và phần lớn nguyên nhân nằm ở điều kiện làm việc. Nhưng một vài thay đổi nhỏ giúp giảm cộng dồn mệt mỏi:
- Đặt ranh giới giờ liên lạc với phụ huynh, thống nhất với nhà trường. Tin nhắn không khẩn cấp sau giờ làm được trả lời vào sáng hôm sau.
- Tìm một khoảng phục hồi nhỏ trong ngày, dù chỉ năm phút: uống nước ngồi xuống khi đồng nghiệp trông lớp, đi bộ một vòng sân khi trẻ ngủ say. Thống nhất luân phiên với người cùng lớp.
- Giữ giọng nói: dùng tín hiệu không lời như vỗ tay, bài hát chuyển hoạt động, đến gần trẻ thay vì gọi to. Giọng là công cụ làm việc và cũng là nơi mệt mỏi dồn lại.
- Mỗi ngày ghi một dòng về một khoảnh khắc với trẻ làm bạn thấy có ý nghĩa. Sau một tháng, đọc lại. Đây là cách đơn giản để chống lại cảm giác mình làm không ra gì.
- Có một người để nói chuyện thật lòng, đồng nghiệp tin cậy hoặc bạn ngoài nghề. Không phải để giải quyết, mà để không phải giữ một mình.
- Chọn một điều trong công việc mà bạn thấy hứng thú, như sách tranh, âm nhạc, khám phá thiên nhiên, và cho phép mình đầu tư vào đó một chút mỗi tuần.
Những việc này không thay được thay đổi ở cấp nhà trường, nhưng giúp bạn có đủ sức để đề xuất và chờ những thay đổi đó.
Việc nhà trường nên làm
Vì kiệt sức gắn với điều kiện làm việc, phần quan trọng nhất của giải pháp thuộc về ban giám hiệu và chủ trường:
- Giữ sĩ số và số người lớn mỗi lớp trong định mức theo Điều lệ trường mầm non, có người thay khi giáo viên nghỉ.
- Bảo đảm giờ nghỉ thật bằng lịch luân phiên trông trẻ ngủ, để mỗi giáo viên có một khoảng ngắn rời lớp.
- Rà lại giấy tờ: bỏ những biểu mẫu trùng lặp, gộp sổ sách, cho phép ghi chép gọn. Mỗi giờ giấy tờ được bớt là một giờ giáo viên được nghỉ.
- Đứng cùng giáo viên khi làm việc với phụ huynh trong những trường hợp căng thẳng, có quy trình xử lý khiếu nại rõ ràng.
- Cho giáo viên tiếng nói về những quyết định ảnh hưởng tới lớp của họ: lịch hoạt động, sự kiện, cách bố trí lớp.
- Ghi nhận cụ thể những tiến bộ của trẻ mà giáo viên tạo ra, không chỉ khen thưởng thành tích hội thi.
- Tạo kênh hỗ trợ tâm lý, như buổi sinh hoạt chia sẻ có người dẫn, hoặc kết nối với chuyên gia khi cần.
Khi nào cần tìm đến hỗ trợ chuyên môn
Kiệt sức nghề nghiệp không phải là bệnh, nhưng nó có thể đi kèm hoặc che mất những vấn đề sức khoẻ cần được chăm sóc. Nếu bạn thấy buồn bã, trống rỗng gần như cả ngày kéo dài từ hai tuần trở lên, mất hứng thú với cả những việc ngoài công việc, mất ngủ hoặc thay đổi ăn uống rõ rệt, hay có những suy nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Với những suy nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ, hãy nói ngay với người thân và tìm hỗ trợ y tế.
Tìm đến chuyên gia không có nghĩa là bạn không hợp với nghề. Rất nhiều người làm nghề chăm sóc, từ y tá đến giáo viên, đã đi qua giai đoạn này với sự hỗ trợ đúng lúc và quay lại công việc vững vàng hơn. Bài viết này không thay cho tư vấn của người có chuyên môn.
Đôi khi câu trả lời là đổi môi trường: chuyển trường, đổi độ tuổi lớp, chuyển từ đứng lớp sang một vai trò khác trong nghề trong một thời gian. Đó cũng là một cách giữ lửa. Điều đáng tiếc nhất là một người dạy giỏi rời bỏ hẳn công việc với trẻ chỉ vì không ai nhận ra họ đang cạn sức.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức nghề nghiệp có giống trầm cảm không?
Không giống hẳn. Kiệt sức gắn chủ yếu với bối cảnh công việc, trong khi trầm cảm là một rối loạn ảnh hưởng tới mọi mặt đời sống. Hai tình trạng có thể chồng lên nhau; nếu buồn bã và mất hứng thú lan ra ngoài công việc và kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia để được đánh giá.
Nghỉ phép vài ngày có hết kiệt sức không?
Nghỉ ngắn giúp hồi sức tạm thời, nhưng nếu quay lại đúng điều kiện cũ, các dấu hiệu thường trở lại nhanh. Hiệu quả lâu hơn đến từ việc thay đổi một số điều kiện làm việc, như giờ nghỉ, giấy tờ, ranh giới liên lạc, kết hợp với chăm sóc bản thân đều đặn.
Giáo viên mới ra trường có dễ kiệt sức hơn không?
Năm đầu thường rất căng vì mọi thứ đều mới, và cú sốc giữa hình dung với thực tế lớn. Có người hướng dẫn, được góp ý đều đặn, được giao lớp vừa sức là những yếu tố giúp giáo viên mới vượt qua giai đoạn này mà không cạn sức.
Nói với hiệu trưởng rằng mình đang kiệt sức có bất lợi không?
Tùy văn hoá từng trường, nhưng nhìn chung, nói sớm bằng những đề xuất cụ thể như cần người hỗ trợ giờ ngủ trưa, cần bớt một loại sổ, thường được đón nhận tốt hơn là để mọi thứ tích tụ tới khi xin nghỉ việc. Chọn thời điểm riêng, bình tĩnh, nói về điều kiện làm việc.
Làm sao biết mình nên đổi trường hay đổi nghề?
Nếu bạn vẫn thấy ý nghĩa khi ở với trẻ nhưng mệt vì điều kiện ở trường hiện tại, đổi môi trường có thể là đủ. Nếu ngay cả những khoảnh khắc tốt với trẻ cũng không còn chạm tới bạn trong thời gian dài, đó là lúc nên nói chuyện với chuyên gia trước khi quyết định lớn.