Sau vài năm đứng lớp, giáo viên mầm non có bốn hướng đi chính: lên hạng chức danh nghề nghiệp (ở trường công lập, theo ba hạng III, II, I quy định trong Thông tư 01/2021/TT-BGDĐT và các lần sửa đổi); đi sâu chuyên môn như giáo viên cốt cán, tổ trưởng; sang quản lý như phó hiệu trưởng, hiệu trưởng; hoặc ra ngoài lớp làm đào tạo giáo viên, phát triển học liệu, quản lý chương trình. Ở lại đứng lớp lâu năm và trở thành giáo viên giỏi cũng là một con đường đầy đủ.
Nhiều giáo viên đến năm thứ năm, thứ sáu thấy mình chững lại: việc đã quen, lớp nào cũng giống lớp nào, không rõ mình đang đi về đâu. Đây là thời điểm hay bỏ nghề, và cũng là thời điểm tốt để lập kế hoạch. Phần dưới đi qua từng hướng, mỗi hướng đòi gì, rồi gợi một cách lập kế hoạch năm năm. Bài không nói về thu nhập của từng vị trí; chế độ cụ thể theo quy định hiện hành và theo từng trường.
Ba trục phát triển, không phải một cái thang
Người ta hay hình dung phát triển nghề là leo thang: giáo viên, tổ trưởng, phó hiệu trưởng, hiệu trưởng. Cách nhìn này bỏ sót nhiều người giỏi nghề nhưng không muốn làm quản lý. Đúng hơn là có ba trục chạy song song: trục hạng chức danh (bậc nghề nghiệp trong khu vực công), trục vai trò chuyên môn (bạn dẫn dắt chuyên môn cho ai), và trục vị trí quản lý (bạn chịu trách nhiệm điều hành cái gì).
Một giáo viên có thể ở hạng cao mà không giữ chức vụ quản lý nào, chỉ đứng lớp và hướng dẫn đồng nghiệp. Một phó hiệu trưởng trẻ có thể ở hạng thấp hơn một giáo viên lâu năm trong trường. Ở trường tư, trục hạng chức danh thường không áp dụng, thay bằng thang bậc nội bộ của nhà trường, nhưng hai trục còn lại vẫn rõ.
Nhìn theo ba trục giúp bạn đặt câu hỏi chính xác hơn. Thay vì "mình có nên phấn đấu lên không", hãy hỏi: mình muốn dẫn dắt chuyên môn nhiều hơn, muốn điều hành nhiều hơn, hay muốn được công nhận về bậc nghề? Mỗi câu trả lời dẫn tới một kế hoạch khác.
Hạng chức danh nghề nghiệp ở trường công lập
Viên chức giảng dạy ở trường mầm non công lập được xếp vào ba hạng. Bảng dưới tóm tắt khung chung; tiêu chuẩn chi tiết về trình độ, nhiệm vụ, năng lực và thời gian giữ hạng nằm trong Thông tư 01/2021/TT-BGDĐT, đã được sửa đổi, bổ sung, nên đọc bản hiện hành trước khi chuẩn bị hồ sơ.
| Hạng | Mã số | Vị trí trong lộ trình | Hướng chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Giáo viên mầm non hạng III | V.07.02.26 | Hạng khởi điểm khi được tuyển dụng với trình độ đạt chuẩn | Hoàn thành tập sự, đứng lớp vững, tích luỹ minh chứng chuyên môn |
| Giáo viên mầm non hạng II | V.07.02.25 | Hạng giữa, đòi đóng góp chuyên môn ngoài lớp mình | Tham gia sinh hoạt chuyên đề, hướng dẫn đồng nghiệp, đủ thời gian giữ hạng và các tiêu chuẩn khác |
| Giáo viên mầm non hạng I | V.07.02.24 | Hạng cao nhất, gắn với vai trò dẫn dắt chuyên môn ở phạm vi rộng hơn trường | Có đóng góp ở cấp phòng, sở; báo cáo chuyên đề, hướng dẫn giáo viên trường khác |
Việc lên hạng thực hiện qua thi hoặc xét thăng hạng theo đợt do cơ quan có thẩm quyền tổ chức, với chỉ tiêu theo vị trí việc làm. Đủ tiêu chuẩn chưa chắc đã có đợt xét ngay, nên giữ hồ sơ sẵn sàng là cách chủ động nhất.
Đi sâu chuyên môn: giáo viên giỏi, cốt cán, tổ trưởng
Trục chuyên môn bắt đầu từ chính lớp của bạn. Khi lớp đã vững, bước tiếp theo là chia sẻ: mở tiết dạy cho đồng nghiệp dự, báo cáo một chuyên đề trong tổ, hướng dẫn giáo viên mới. Các hội thi giáo viên dạy giỏi các cấp, được quy định trong văn bản riêng của Bộ, là một kênh công nhận chính thức; nhiều người tham gia không chỉ vì danh hiệu mà vì quá trình chuẩn bị buộc họ đào sâu một hoạt động hơn bình thường.
Giáo viên cốt cán là người được chọn để hỗ trợ đồng nghiệp trong trường hoặc trong cụm trường, thường gắn với các chương trình bồi dưỡng của ngành. Vai trò này đòi không chỉ dạy giỏi mà còn biết quan sát người khác dạy và góp ý sao cho người ta muốn nghe. Đây là kỹ năng khác hẳn kỹ năng đứng lớp, và nên học có chủ đích, ví dụ qua các buổi dự giờ có phản hồi theo cấu trúc.
Tổ trưởng chuyên môn là vị trí nối giữa chuyên môn và quản lý: lên kế hoạch sinh hoạt tổ, phân công, theo dõi chất lượng các lớp, đề xuất với ban giám hiệu. Nhiều người thấy đây là thử thách đầu tiên của việc làm việc với người lớn thay vì với trẻ. Làm tổ trưởng một vài năm cũng là cách tốt để biết mình có muốn đi tiếp sang quản lý không.
Sang quản lý: phó hiệu trưởng, hiệu trưởng
Bộ Giáo dục và Đào tạo có văn bản riêng về chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục mầm non, ban hành năm 2018, mô tả năng lực cần có ở các mảng như quản trị nhà trường, xây dựng môi trường giáo dục, phát triển quan hệ với gia đình và xã hội. Điều kiện bổ nhiệm, như trình độ, thời gian công tác, nghiệp vụ quản lý, nằm trong Điều lệ trường mầm non và các quy định về cán bộ quản lý. Người muốn đi hướng này thường cần học thêm về quản lý giáo dục.
Chuyển sang quản lý là chuyển nghề nhiều hơn người ta nghĩ. Thời gian ở với trẻ giảm hẳn; thời gian dành cho kế hoạch, ngân sách, nhân sự, kiểm tra, làm việc với phụ huynh và cơ quan quản lý tăng lên. Người quản lý giỏi thường là người vẫn giữ được góc nhìn của giáo viên đứng lớp: biết một quy định mới sẽ làm cô giáo mất thêm bao nhiêu thời gian, biết lúc nào nên đứng ra che chắn cho giáo viên trước một lời phàn nàn vô lý.
Trước khi nhận vị trí quản lý, nên tự hỏi: mình có chịu được việc ra quyết định không làm vừa lòng mọi người không; mình có sẵn lòng xa lớp học không. Nếu câu trả lời là không, trục chuyên môn có thể hợp hơn, và không có gì kém hơn.
Ra ngoài lớp: những vai trò khác của người học mầm non
Đào tạo và bồi dưỡng giáo viên. Giảng viên ở trường sư phạm, giảng viên các khoá bồi dưỡng, người hướng dẫn thực tập. Vai trò này thường đòi bằng cấp cao hơn, như thạc sĩ, và kinh nghiệm đứng lớp đủ dài để có ví dụ thật.
Chuyên viên quản lý giáo dục. Làm ở phòng hoặc sở giáo dục, phụ trách mảng mầm non: theo dõi, hướng dẫn chuyên môn, kiểm tra các trường. Cần hiểu văn bản, kỹ năng viết, tổng hợp và làm việc với nhiều trường.
Phát triển chương trình và học liệu. Soạn chương trình, bộ hoạt động, đồ dùng, sách tranh cho trẻ ở các tổ chức giáo dục hoặc đơn vị xuất bản học liệu. Hợp với người thích thiết kế và có kinh nghiệm thử nghiệm với trẻ thật.
Điều phối chương trình ở hệ trường. Ở các hệ nhiều cơ sở, có vị trí điều phối chuyên môn chung, đào tạo nội bộ, kiểm soát chất lượng. Đây là vị trí cần cả chuyên môn mầm non lẫn kỹ năng quản lý dự án.
Mở cơ sở riêng. Một số giáo viên lâu năm mở nhóm lớp hay trường. Đây là việc kinh doanh với nhiều điều kiện pháp lý và tài chính riêng, khác hẳn đứng lớp; nên tìm hiểu kỹ ở những nguồn chuyên về đầu tư giáo dục trước khi quyết định.
Lập kế hoạch nghề năm năm
Kế hoạch không cần cầu kỳ. Một trang giấy với các bước dưới đây, xem lại mỗi đầu năm học, là đủ để không trôi theo những năm giống nhau:
- Viết ra hướng bạn muốn đi trong năm năm tới, chọn một trong bốn: đứng lớp giỏi hơn, dẫn dắt chuyên môn, quản lý, hoặc vai trò ngoài lớp. Có thể đổi về sau, nhưng cần một hướng để bắt đầu.
- Liệt kê điều kiện của hướng đó: văn bằng, chứng chỉ, thời gian giữ hạng, kinh nghiệm, kỹ năng. Đọc văn bản gốc hoặc hỏi người đang ở vị trí đó.
- So với hồ sơ hiện tại, đánh dấu chỗ còn thiếu. Kết quả tự đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp là nguồn dữ liệu tốt cho bước này.
- Chia chỗ thiếu thành việc theo từng năm: năm nay học gì, tham gia gì, nhận thêm vai trò gì.
- Tìm một người đi trước để thỉnh thoảng hỏi ý kiến, có thể là tổ trưởng, hiệu trưởng, hay giáo viên lâu năm ở trường khác.
- Mỗi cuối năm học, xem lại: mình đã làm được gì, hướng đi còn đúng không.
Ví dụ giả định: một giáo viên năm thứ sáu muốn đi theo trục chuyên môn. Năm thứ nhất của kế hoạch, cô nhận hướng dẫn một giáo viên mới và báo cáo một chuyên đề trong tổ. Năm thứ hai, cô dự thi giáo viên dạy giỏi cấp trường. Năm thứ ba, cô học một khoá chuyên sâu về quan sát và đánh giá trẻ, rồi nhận vai trò hỗ trợ tổ. Đến năm thứ năm, hồ sơ của cô có đủ minh chứng cho vai trò dẫn dắt chuyên môn, dù có hay không có đợt xét thăng hạng.
Đứng lớp lâu năm cũng là một con đường
Có một điều ít được nói: không phải ai giỏi cũng nên rời lớp. Ở nhiều hệ giáo dục, những giáo viên mầm non đứng lớp hai mươi, ba mươi năm và trở thành chỗ dựa chuyên môn cho cả trường được coi là tài sản quý nhất. Trẻ được lợi trực tiếp từ kinh nghiệm của họ, đồng nghiệp trẻ học từ họ mỗi ngày.
Để đứng lớp lâu mà không mòn, cần chủ động làm mới công việc: mỗi năm thử một cách tổ chức hoạt động mới, nhận một độ tuổi khác sau vài năm, theo đuổi một mối quan tâm riêng như sách tranh, khám phá thiên nhiên, âm nhạc cho trẻ. Kết quả là một giáo viên có chiều sâu riêng, được tìm đến khi trường cần người hiểu sâu một mảng.
Nếu bạn chọn con đường này, hãy nói rõ với ban giám hiệu. Một nhà trường tốt sẽ tìm cách công nhận và dùng kinh nghiệm của bạn, qua vai trò hướng dẫn giáo viên mới, mở lớp mẫu cho đồng nghiệp dự, thay vì chỉ coi việc lên chức là thước đo thành công.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên trường tư có thăng hạng chức danh nghề nghiệp không?
Hạng chức danh nghề nghiệp theo Thông tư 01/2021 áp dụng cho viên chức ở trường công lập. Trường tư thường có thang bậc nội bộ riêng, dựa trên kinh nghiệm, kết quả đánh giá và vai trò. Khi chuyển sang công lập, việc xếp hạng theo quy định tuyển dụng và xếp lương viên chức.
Muốn làm hiệu trưởng trường mầm non cần học gì?
Ngoài chuẩn trình độ của giáo viên, người làm quản lý thường cần học thêm về quản lý giáo dục và đáp ứng các điều kiện trong Điều lệ trường mầm non và chuẩn hiệu trưởng. Kinh nghiệm làm tổ trưởng, phó hiệu trưởng là bước chuẩn bị quan trọng.
Có nên học thạc sĩ khi đang là giáo viên mầm non?
Thạc sĩ hữu ích nếu bạn nhắm tới đào tạo giáo viên, nghiên cứu, quản lý hoặc vai trò chuyên môn ở cấp cao hơn. Nếu mục tiêu là đứng lớp giỏi hơn, các khoá bồi dưỡng chuyên sâu, dự giờ và phản hồi có thể mang lại nhiều hơn so với chi phí và thời gian.
Đã làm quản lý rồi có quay lại đứng lớp được không?
Được, và không hiếm. Có người thấy công việc quản lý không hợp, có người muốn quay lại với trẻ sau một giai đoạn. Quyết định này nên được trao đổi với nhà trường hoặc cơ quan quản lý để sắp xếp vị trí và chế độ theo đúng quy định.
Thi giáo viên dạy giỏi có bắt buộc để thăng hạng không?
Danh hiệu giáo viên dạy giỏi là một loại minh chứng về năng lực chuyên môn, có thể được tính trong tiêu chuẩn của một số hạng. Yêu cầu cụ thể ghi trong văn bản về chức danh và thông báo xét thăng hạng từng đợt, nên đọc trực tiếp thay vì nghe truyền miệng.