Văn hoá Grenada là văn hoá Caribe pha trộn gốc châu Phi, Pháp, Anh và Ấn Độ, dễ kể cho trẻ qua bốn thứ: lễ hội Spicemas tháng Tám với những đoàn diễu hành nhạc soca và người Jab Jab bôi đen mình, món quốc dân oil down nấu từ quả sa kê với nước cốt dừa và nghệ, tiếng trống và lễ hội riêng của đảo Carriacou, và những truyện về chú nhện tinh ranh Anansi mà người châu Phi mang theo sang vùng Caribe. Mỗi thứ là một cánh cửa để nói với con về lịch sử, về sự khác nhau và giống nhau giữa các dân tộc.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà và người dạy mầm non muốn kể cho trẻ về một đất nước xa mà không biến nó thành một bức tranh "lạ lùng" toàn bãi biển và trống gõ. Mỗi phần nói một nét văn hoá, nguồn gốc của nó, và một gợi ý nối với điều trẻ Việt đã quen. Phần cuối nói về cách kể chuyện văn hoá xa cho đúng mực.
Spicemas: lễ hội tháng Tám của Đảo Gia vị
Lễ hội lớn nhất trong năm. Spicemas là tên lễ hội carnival của Grenada, cao điểm vào khoảng tháng Tám, nối tiếp dịp kỷ niệm ngày giải phóng đầu tháng. Trong nhiều tuần trước đó có các cuộc thi nhạc calypso và soca để chọn "vua" của mỗi dòng nhạc, cuộc thi trình diễn trang phục, các buổi tập của những đoàn diễu hành.
J'ouvert lúc rạng sáng. Ngày hội mở đầu bằng J'ouvert, từ gốc tiếng Pháp nghĩa là "ngày mở ra", khi trời còn tối. Hình ảnh nổi tiếng nhất là người Jab Jab: bôi kín người bằng dầu hoặc mật đen, đội sừng, đeo xích và khoá, nhảy theo tiếng trống. Chữ Jab bắt nguồn từ chữ "quỷ" trong tiếng Pháp. Nhiều người Grenada giải thích hình ảnh này như cách giễu lại những kẻ chủ nô từng xem người bị bắt làm nô lệ như quỷ dữ, biến xiềng xích thành tiếng nói của tự do.
Đêm thứ Hai và ngày thứ Ba. Tối thứ Hai có đoàn diễu hành với đèn sáng, gậy phát quang và áo rực rỡ. Ngày thứ Ba là cuộc diễu hành lớn của các đoàn hoá trang, mỗi đoàn mặc trang phục theo một chủ đề, nhảy theo nhạc soca phát từ những xe tải gắn loa.
Kể cho trẻ thế nào. Trẻ nhỏ thích màu sắc, nhạc và trang phục, nên có thể bắt đầu từ đó. Với trẻ lớn hơn, hình ảnh Jab Jab là dịp nói đơn giản về chuyện ngày xưa có những người bị bắt làm việc không công, và hôm nay con cháu họ nhảy múa để nhớ ngày được tự do. Người Việt có những ngày lễ cũng mang ký ức lịch sử, như ngày giỗ Tổ, ngày thống nhất, nên trẻ dễ nắm ý.
Oil down và quả sa kê: món ăn kể chuyện lịch sử
Oil down được coi là món ăn quốc dân của Grenada. Người ta xếp vào một nồi lớn quả sa kê cắt miếng, thịt hoặc cá muối, bánh bột luộc kiểu dumpling, lá khoai môn non mà người Caribe gọi là callaloo, đôi khi thêm chuối xanh, củ sắn, rồi đổ nước cốt dừa và nghệ vào, đậy nắp hầm lâu trên lửa củi. Khi nước cốt dừa thấm hết vào các nguyên liệu, dưới đáy nồi chỉ còn lại một lớp dầu dừa, từ đó món ăn có tên "oil down". Oil down thường được nấu cho cả nhóm đông trong các buổi họp mặt, đi chơi bãi biển, ngày lễ.
Quả sa kê, tiếng Anh là breadfruit, là cây quen thuộc ở Nam Bộ Việt Nam, nhiều nhà miền Tây trồng làm bóng mát và nấu canh, chiên lát. Ở Caribe, sa kê có một lịch sử đặc biệt: cây được mang từ Tahiti ở Thái Bình Dương sang vùng Caribe cuối thế kỷ XVIII, chuyến đưa cây thành công là của thuyền trưởng William Bligh năm 1793, tới Saint Vincent và Jamaica, với mục đích làm lương thực rẻ cho người bị bắt làm nô lệ trong đồn điền. Từ đó sa kê lan sang các đảo khác, trở thành món ăn hằng ngày.
Món ăn này cho phép kể một câu chuyện dài bằng một nồi canh: cây đến từ Thái Bình Dương, cách nấu với nước cốt dừa gần với Tây Phi và Nam Á, nghệ được người Grenada gọi là "saffron". Grenada còn có những dịp ăn uống cộng đồng như buổi tối thứ Sáu ở thị trấn đánh cá Gouyave, nơi người dân bày bán cá và hải sản nấu sẵn dọc phố. Với trẻ Việt, có thể bắt đầu bằng câu hỏi: "Con có biết quả sa kê không? Ở một hòn đảo rất xa, người ta nấu nó với nước cốt dừa giống như mình nấu chè."
Carriacou: hòn đảo nhỏ giữ những lễ hội riêng
Carriacou chỉ là một hòn đảo nhỏ, nhưng giữ nhiều nét văn hoá mà đảo chính không có, hoặc đã phai bớt. Những nét dưới đây thường được giới nghiên cứu văn hoá Caribe nhắc tới.
- Điệu múa Trống lớn. Một truyền thống âm nhạc và múa gốc châu Phi, dùng những chiếc trống làm từ thùng gỗ cũ bịt da dê, kèm hát gọi đáp. Các bài hát được gắn với "các nước" gốc châu Phi mà tổ tiên người Carriacou đến từ đó. Điệu múa được trình diễn trong những dịp lớn của cộng đồng như đám cưới, hạ thuỷ thuyền mới, và là một di sản được người trong vùng rất trân trọng.
- Shakespeare Mas. Trong lễ hội trước mùa chay ở Carriacou, những người hoá trang mặc áo nhiều màu, đội mũ độn dày, đối đáp với nhau bằng các đoạn đọc thuộc lòng từ vở Julius Caesar của Shakespeare. Ai đọc sai hoặc quên lời thì bị đối phương quất roi vào mũ độn. Đây là ví dụ hiếm thấy về một văn bản kịch Anh được dân gian hoá thành trò chơi lễ hội.
- Đua thuyền buồm. Carriacou có truyền thống đóng thuyền gỗ ở làng Windward, và hằng năm có cuộc đua thuyền buồm thu hút người từ các đảo lân cận.
- Parang mùa Giáng sinh. Một dòng nhạc hát theo đàn dây, chịu ảnh hưởng từ vùng nói tiếng Tây Ban Nha gần đó, được biểu diễn trong lễ hội cuối năm.
Với trẻ, hình ảnh Shakespeare Mas là một gợi ý vui: ở một đảo nhỏ bên kia trái đất, người lớn chơi trò đọc thuộc lòng, ai quên lời là bị phạt nhẹ. Nó gần với những trò chơi dân gian Việt như đố vui, hát đối đáp quan họ, nơi lời nói là món chơi.
Âm nhạc: calypso, soca và tiếng trống thép
Âm nhạc của Grenada thuộc dòng âm nhạc Caribe gốc Anh, nơi Trinidad và Tobago ở ngay phía nam đóng vai nôi của nhiều thể loại. Calypso là thể loại ca khúc kể chuyện, bình luận thời sự và đời sống bằng ca từ dí dỏm, có gốc từ những bài hát của người châu Phi trong đồn điền và phát triển mạnh ở Trinidad đầu thế kỷ XX. Soca ra đời ở Trinidad vào thập niên 1970, khi nhạc sĩ Lord Shorty kết hợp calypso với nhịp điệu gốc Ấn Độ, tạo ra loại nhạc nhanh, sôi động dành cho nhảy múa trong lễ hội. Grenada có các ca sĩ calypso và soca riêng, có cuộc thi chọn "vua" mỗi mùa Spicemas.
Trống thép, hay steelpan, là nhạc cụ ra đời ở Trinidad khoảng thập niên 1930–1940 từ những thùng dầu bỏ đi, được gõ lõm, chia thành các ô phát ra nốt nhạc khác nhau. Đó là một trong số ít nhạc cụ hoà âm được phát minh trong thế kỷ XX. Các ban nhạc trống thép, gồm hàng chục người chơi, là hình ảnh quen thuộc ở Grenada và khắp vùng.
Với trẻ, trống thép là câu chuyện tuyệt vời về sự sáng tạo từ đồ bỏ đi: một cái thùng cũ trở thành nhạc cụ. Có thể cho trẻ nghe một đoạn nhạc trống thép, rồi thử gõ lên những chiếc nồi, chảo, hộp thiếc trong nhà để nghe mỗi chỗ phát ra tiếng khác nhau. Người Việt cũng có những nhạc cụ làm từ vật liệu đời thường, như đàn tre, mõ tre, để so sánh.
Chú nhện Anansi: truyện kể mang theo qua biển
Anansi là nhân vật trong truyện dân gian của người Akan ở vùng nay là Ghana, Tây Phi: một chú nhện nhỏ bé nhưng tinh ranh, dùng mưu mẹo để thắng những con vật to lớn hơn, có khi để giành lấy mọi câu chuyện trên đời về cho mình. Khi người châu Phi bị bắt đưa sang châu Mỹ, họ mang theo những câu chuyện này. Ở Jamaica nhân vật được gọi là Anancy, ở nhiều đảo khác truyện Anansi được kể với những biến thể riêng.
Với người bị bắt làm nô lệ, truyện về một kẻ nhỏ yếu dùng trí khôn để qua mặt kẻ mạnh có ý nghĩa đặc biệt: đó là cách giữ niềm tin rằng sức mạnh không phải là tất cả. Các nhà nghiên cứu văn học dân gian Caribe xem Anansi là một trong những sợi dây nối đời sống văn hoá vùng Caribe với Tây Phi.
Anansi không phải lúc nào cũng tốt: chú hay lừa lọc, tham lam, có khi bị chính mưu của mình hại lại. Điều này khiến truyện Anansi giống những nhân vật mưu mẹo trong truyện dân gian Việt như Trạng Quỳnh hay Thằng Bờm, những người thông minh, láu lỉnh, không phải hình mẫu đạo đức hoàn hảo. Khi kể cho trẻ, đó là dịp hỏi con: "Anansi khôn hay không? Chú làm vậy có tốt cho bạn bè không?" Trẻ học được rằng thông minh và tử tế là hai chuyện khác nhau, và một nhân vật có thể vừa đáng yêu vừa đáng chê.
Thể thao: một đảo nhỏ có nhà vô địch Olympic
Với một nước hơn một trăm nghìn người, Grenada có thành tích thể thao đáng chú ý. Năm 2012 tại Olympic London, vận động viên Kirani James giành huy chương vàng nội dung chạy 400 mét nam, tấm huy chương Olympic đầu tiên của Grenada. Anh còn giành huy chương bạc ở Rio năm 2016 và huy chương đồng ở Tokyo. Anderson Peters, vận động viên ném lao, hai lần vô địch thế giới vào các năm 2019 và 2022.
Cricket là môn thể thao truyền thống, Grenada đóng góp cầu thủ cho đội West Indies, đội tuyển chung của nhiều nước Caribe. Bóng đá, điền kinh trường học, đua thuyền cũng phổ biến. Ngày hội điền kinh của các trường là dịp cả cộng đồng tới xem.
Câu chuyện của một nước nhỏ có nhà vô địch Olympic là chất liệu tốt để nói với trẻ về sự cố gắng: không cần là nước lớn mới làm được điều lớn. Có thể nối với các vận động viên Việt Nam trẻ đã quen tên, để trẻ thấy mỗi nước, lớn hay nhỏ, đều có những người tập luyện bền bỉ.
Kể văn hoá một nước xa cho trẻ sao cho đúng mực
Kể về một đất nước xa rất dễ vô tình biến nó thành chuyện lạ: toàn bãi biển, trống gõ, người nhảy múa. Vài nguyên tắc dưới đây giúp câu chuyện vừa hấp dẫn vừa tôn trọng.
- Bắt đầu từ điểm chung: ăn uống, gia đình, ngày lễ, trò chơi. Trẻ thấy người Grenada cũng có bà nấu ăn, cũng đi học, cũng chơi với bạn, trước khi thấy chỗ khác.
- Nói về người thật, đời thường, không chỉ những gì rực rỡ nhất. Người Grenada có người làm nông, làm thầy thuốc, làm giáo viên, chứ không chỉ người nhảy trong lễ hội.
- Gọi đúng tên và kể đúng nguồn gốc: nhện Anansi đến từ Tây Phi, sa kê đến từ Thái Bình Dương, trống thép ra đời ở Trinidad. Tránh nói chung chung "người châu Phi" hay "người da đen" như một khối.
- Không giản lược lịch sử đau thương thành chuyện vui. Với trẻ nhỏ, chỉ cần nói đơn giản, đúng; khi trẻ lớn hơn mới kể thêm.
- Nối với điều trẻ Việt đã có: sa kê, nước cốt dừa, Trạng Quỳnh, hát đối đáp, đàn tre. Trẻ học tốt nhất khi điều mới được móc vào điều quen.
- Tránh trang phục hay hoạt động nhại lại một nét văn hoá như trò hoá trang cho vui, ví dụ bôi đen mặt bắt chước Jab Jab, vì ở ngoài bối cảnh của nó việc đó dễ mang nghĩa xúc phạm.
Những nguyên tắc này dùng được cho mọi nền văn hoá, không riêng Grenada. Mục đích là trẻ lớn lên thấy thế giới rộng, đa dạng, và thấy người ở xa cũng là người như mình.
Câu hỏi thường gặp
Spicemas diễn ra vào thời gian nào trong năm?
Spicemas có cao điểm vào khoảng tháng Tám, thường là những ngày đầu tuần trong khoảng tuần thứ hai của tháng, sau dịp kỷ niệm ngày giải phóng. Các cuộc thi nhạc và trang phục diễn ra trong nhiều tuần trước đó. Lịch cụ thể mỗi năm do ban tổ chức công bố, nên muốn đi xem cần kiểm lịch năm đó.
Oil down có giống món nào của Việt Nam không?
Không có món nào giống hệt, nhưng có những điểm gần. Cách hầm nhiều nguyên liệu trong nước cốt dừa gợi nhớ các món kho, nấu với nước dừa ở Nam Bộ, và quả sa kê là nguyên liệu quen ở miền Tây. Điểm khác là oil down có bánh bột luộc, lá khoai môn, cá hoặc thịt muối và nghệ, nấu cho thật cạn.
Truyện Anansi có phù hợp với trẻ mầm non không?
Nhiều truyện Anansi ngắn, có nhân vật con vật, tình huống đơn giản, nên kể được cho trẻ mầm non nếu người lớn chọn truyện và lược bớt những chi tiết dữ dội. Điều quan trọng là sau truyện nói chuyện với trẻ về hành động của Anansi, để trẻ phân biệt khôn ngoan với lừa lọc, giống khi kể truyện Trạng Quỳnh.
Hình ảnh Jab Jab có đáng sợ với trẻ nhỏ không?
Với một số trẻ nhỏ, hình ảnh người bôi đen, đội sừng, đeo xích có thể gây sợ. Người lớn nên chọn ảnh hoặc đoạn phim phù hợp tuổi, giải thích đó là người hoá trang trong lễ hội, và kể ý nghĩa ở mức đơn giản. Không nên cho trẻ bắt chước hoá trang này ở nơi khác, vì dễ mang nghĩa xúc phạm.
Văn hoá Grenada và văn hoá Jamaica giống nhau không?
Cả hai đều thuộc vùng Caribe nói tiếng Anh, có nền tảng chung gốc châu Phi và di sản thuộc địa Anh, nên nhiều nét gần nhau như truyện Anansi, cricket, nếp lễ hội. Nhưng Jamaica có reggae và các dòng nhạc riêng, còn Grenada gần Trinidad hơn, chịu ảnh hưởng calypso, soca và có lớp di sản Pháp rõ hơn.
Tìm tài liệu về văn hoá Grenada ở đâu cho đáng tin?
Nên bắt đầu từ cơ quan văn hoá, du lịch của chính phủ Grenada, các bảo tàng quốc gia, các nghiên cứu của giảng viên Đại học West Indies về văn hoá dân gian Caribe, và sách thiếu nhi do tác giả Caribe viết. Tránh dựa hoàn toàn vào các video du lịch ngắn, vì chúng thường chỉ chọn những gì rực rỡ nhất.