Grenada giành độc lập ngày 7 tháng 2 năm 1974, chấm dứt hơn ba thế kỷ là thuộc địa, đầu tiên của Pháp từ giữa thế kỷ XVII, rồi của Anh từ năm 1763, có một thời gian ngắn trở lại tay Pháp. Từ năm 1974 Grenada là quốc gia có chủ quyền, có quốc hội và chính phủ riêng, đồng thời là thành viên Khối Thịnh vượng chung và giữ quốc vương Anh làm nguyên thủ trên danh nghĩa. Vì vậy câu "Grenada thuộc Vương quốc Anh" là sai; cách nói đúng là "Grenada là nước độc lập trong Khối Thịnh vượng chung".
Sự nhầm lẫn này không chỉ có ở Việt Nam. Nó sinh ra vì người ta thấy chân dung quốc vương Anh trên tờ tiền cũ, thấy Grenada dùng tiếng Anh, chạy xe bên trái, thi theo truyền thống Anh. Bài này đi theo dòng thời gian để thấy Grenada đã đi từ thuộc địa tới độc lập ra sao, giải thích Khối Thịnh vượng chung là gì, và đặt Grenada cạnh các lãnh thổ hải ngoại thật sự thuộc Anh ở cùng vùng biển để phân biệt cho rõ.
Dòng thời gian từ người bản địa tới ngày độc lập
Các mốc dưới đây là những mốc được sử sách thống nhất. Một số chi tiết thời kỳ đầu, như tên gọi bản địa của đảo, chỉ còn qua ghi chép của người châu Âu nên nên đọc như truyền thống được ghi lại.
- Trước thế kỷ XVI: các cộng đồng bản địa nói các ngôn ngữ thuộc họ Arawak sinh sống trên đảo, về sau người Kalinago chiếm ưu thế. Ghi chép cũ ghi tên bản địa của đảo là Camerhogne.
- 1498: trong chuyến đi thứ ba, Cristoforo Colombo nhìn thấy đảo nhưng không lên bờ lập thuộc địa.
- 1649–1651: người Pháp từ Martinique sang lập khu định cư. Xung đột với người Kalinago kết thúc bằng sự kiện ở mỏm đá phía bắc, nơi theo truyền thuyết những người Kalinago cuối cùng nhảy xuống biển thay vì đầu hàng. Thị trấn Sauteurs, nghĩa là "những người nhảy" trong tiếng Pháp, mang tên từ đó.
- 1763: theo Hiệp ước Paris kết thúc Chiến tranh Bảy năm, Pháp nhượng Grenada cho Anh.
- 1779–1783: Pháp chiếm lại đảo, rồi theo Hiệp ước Versailles năm 1783 trả về cho Anh.
- 1795–1796: cuộc nổi dậy do Julien Fédon lãnh đạo, một chủ đồn điền da màu tự do gốc Pháp, kéo theo nhiều người bị bắt làm nô lệ, kiểm soát phần lớn đảo trong hơn một năm trước khi bị dập tắt.
- 1834–1838: luật bãi bỏ chế độ nô lệ trong Đế quốc Anh có hiệu lực ngày 1 tháng 8 năm 1834, kèm giai đoạn "học việc" kéo dài tới năm 1838 thì người lao động mới được tự do hoàn toàn.
- 1958–1962: Grenada là một đơn vị của Liên bang Tây Ấn, thử nghiệm gom các thuộc địa Anh vùng Caribe thành một nước; liên bang tan rã năm 1962.
- 1967: Grenada trở thành Nhà nước liên kết với Anh, tự quản việc trong nước, Anh còn giữ quốc phòng và đối ngoại.
- 7 tháng 2 năm 1974: Grenada độc lập hoàn toàn và gia nhập Liên Hợp Quốc cùng năm.
Sau mốc 1974, những năm 1979–1983 là giai đoạn biến động lớn của Grenada mà giới sử học vẫn còn bàn và có nhiều sách riêng. Bài này dừng ở mốc độc lập, vì câu hỏi của người đọc ở đây là Grenada có phải nước độc lập hay không, và câu trả lời đã rõ từ năm đó.
Ba thế kỷ thuộc địa để lại gì trong đời sống hôm nay
Thời Pháp kéo dài hơn một thế kỷ, đủ để để lại tên đất, tên họ và một lối nói Creole gốc Pháp mà tới nay vài người cao tuổi còn nhớ. Thời Anh kéo dài hai thế kỷ, để lại tiếng Anh làm ngôn ngữ chính thức, hệ thống luật dựa trên thông luật Anh, mô hình quốc hội, nếp thi cử theo kiểu Anh, môn cricket và chuyện chạy xe bên trái đường.
Dấu ấn nặng nề nhất là kinh tế đồn điền. Trong thế kỷ XVIII, đảo được biến thành nơi trồng mía làm đường, sau đó thêm ca cao, cà phê, bông và về sau là nhục đậu khấu. Phần lớn công việc do người châu Phi bị bắt làm nô lệ đảm nhận. Sau ngày giải phóng, nhiều người rời đồn điền, mua hoặc thuê những mảnh đất nhỏ trên sườn đồi để tự trồng trọt, tạo ra lớp nông dân nhỏ trồng gia vị và ca cao mà ta còn thấy hôm nay. Ngày giải phóng đầu tháng Tám vẫn là ngày lễ ở Grenada, và lễ hội Spicemas tháng Tám mang trong nó ký ức về thời kỳ ấy.
Thời thuộc địa cũng để lại những pháo đài đá trên các ngọn đồi quanh St. George's, nhà thờ, toà nhà công vụ, và cả cách chia đất thành parish. Khi kể cho con về Grenada, cha mẹ có thể dùng chính những dấu vết này: một cái tên Pháp, một pháo đài Anh, một món ăn gốc Phi, để con thấy một vùng đất nhỏ có thể mang nhiều lớp lịch sử như thế nào, giống Hội An hay Sài Gòn mang dấu của nhiều thời.
Con đường tới độc lập: vì sao các đảo nhỏ đi qua nhiều bước
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, phong trào đòi tự quản lan khắp các thuộc địa Anh vùng Caribe. Câu hỏi khó nhất với những đảo nhỏ như Grenada không phải là có muốn độc lập hay không, mà là một đảo vài chục nghìn người tự đứng được hay không. Câu trả lời đầu tiên mà nhiều nhà hoạt động trong vùng chọn là liên bang. Người Grenada Theophilus Albert Marryshow, nhà báo và chính khách, được nhiều người trong vùng gọi là cha đẻ của ý tưởng liên bang Tây Ấn; tên ông nay được đặt cho trường cao đẳng cộng đồng chính của Grenada.
Liên bang Tây Ấn ra đời năm 1958 nhưng chỉ tồn tại tới năm 1962. Jamaica và Trinidad và Tobago, hai thành viên lớn nhất, chọn độc lập riêng, phần còn lại quá nhỏ để giữ liên bang. Anh khi đó đưa ra một bước trung gian cho các đảo nhỏ: tư cách Nhà nước liên kết từ năm 1967, nghĩa là các đảo tự quyết mọi việc trong nước, Anh lo quốc phòng và quan hệ đối ngoại, và mỗi đảo có quyền tự tuyên bố độc lập.
Grenada là đảo đầu tiên trong nhóm Nhà nước liên kết đi tới độc lập hoàn toàn, vào ngày 7 tháng 2 năm 1974. Các đảo láng giềng như Dominica, Saint Lucia, Saint Vincent và Grenadines đi theo trong mấy năm sau. Cái tham vọng liên bang không biến mất mà đổi hình dạng: các nước nhỏ vẫn hợp tác với nhau qua những tổ chức khu vực, dùng chung đồng tiền, toà án, hội đồng thi và trường đại học, như bài về Grenada trong khối Caribe ở danh mục này trình bày.
Khối Thịnh vượng chung là gì, và "vương quốc thịnh vượng chung" là gì
Khối Thịnh vượng chung là một hiệp hội tự nguyện của các quốc gia độc lập, phần lớn từng là thuộc địa hoặc lãnh thổ của Đế quốc Anh, cùng một số nước không có quan hệ lịch sử đó nhưng xin gia nhập. Các thành viên bình đẳng với nhau, không nước nào cai trị nước nào, không có hiến pháp chung hay quân đội chung. Hiệp hội có ban thư ký ở London, tổ chức hội nghị thượng đỉnh định kỳ, các chương trình hợp tác về giáo dục, y tế, thanh niên, và Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung. Ấn Độ, Nam Phi, Singapore, Malaysia đều là thành viên, dù nhiều nước trong đó là cộng hoà.
Trong hiệp hội đó có một nhóm nhỏ hơn được gọi là các vương quốc thịnh vượng chung: những nước độc lập vẫn chọn giữ quốc vương Anh làm nguyên thủ quốc gia của riêng họ. Canada, Úc, New Zealand, Jamaica và Grenada thuộc nhóm này. Ở mỗi nước, quốc vương có một Toàn quyền đại diện, thường là công dân của chính nước đó, làm các việc mang tính nghi lễ và hiến định như tuyên thệ cho chính phủ hay ký ban hành luật theo đề nghị của chính phủ.
Điểm then chốt là ở Grenada, quốc vương là quốc vương của Grenada chứ không phải quốc vương của Anh cai trị Grenada. Quốc hội Anh không làm luật cho Grenada, chính phủ Anh không bổ nhiệm quan chức Grenada, người Grenada mang hộ chiếu Grenada. Mỗi nước trong nhóm có quyền tự quyết chuyển sang cộng hoà nếu đi đúng thủ tục hiến pháp của mình, như Barbados đã làm năm 2021. Hiểu đúng như vậy là đủ để không bao giờ viết "Grenada thuộc Anh" nữa.
Grenada khác lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh ở chỗ nào
Ngay trong vùng Caribe có những nơi thật sự còn thuộc Anh, gọi là lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh. Đặt chúng cạnh Grenada là cách nhanh nhất để thấy khác biệt.
| Câu hỏi | Grenada | Lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh (ví dụ Anguilla, Montserrat, Quần đảo Cayman) |
|---|---|---|
| Có chủ quyền quốc gia không? | Có, từ năm 1974 | Không, chủ quyền thuộc Vương quốc Anh |
| Có ghế ở Liên Hợp Quốc không? | Có, là quốc gia thành viên | Không, Anh đại diện |
| Ai lo quốc phòng, đối ngoại? | Chính phủ Grenada | Chính phủ Anh |
| Người đứng đầu đại diện quốc vương | Toàn quyền, theo hiến pháp Grenada | Thống đốc do Anh bổ nhiệm, có quyền hạn thật trong một số lĩnh vực |
| Hộ chiếu, quốc tịch | Quốc tịch Grenada riêng | Quốc tịch gắn với các lãnh thổ hải ngoại thuộc Anh |
| Có thể tự chọn thành cộng hoà không? | Có, theo thủ tục hiến pháp của Grenada | Không theo cách đó; thay đổi địa vị phải qua Anh |
| Ví dụ cùng nhóm | Jamaica, Saint Lucia, Canada, Úc | Bermuda, Quần đảo Virgin thuộc Anh, Turks và Caicos |
Nếu một văn bản viết "Đảo quốc Grenada (Vương quốc Anh)", đó là cách viết nhầm Grenada với cột bên phải. Chữ "đảo quốc" tự nó đã nói lên một nước; ghép thêm "Vương quốc Anh" vào ngoặc là tự mâu thuẫn.
Quốc khánh 7 tháng 2 và cách đọc tài liệu lịch sử Grenada cho đúng
Ngày 7 tháng 2 hằng năm, Grenada tổ chức lễ quốc khánh với diễu hành ở sân vận động quốc gia, các trường học tập dượt từ trước, cờ đỏ vàng xanh treo khắp phố. Với học sinh, đây là dịp học về quốc kỳ, quốc ca, các biểu tượng quốc gia như chim bồ câu Grenada, một loài chim đặc hữu đang bị đe doạ nghiêm trọng, và cây hoa giấy. Người Việt nhìn vào sẽ thấy điều quen: một nước nhỏ dùng ngày độc lập để dạy trẻ con về cái riêng của mình.
Khi đọc tài liệu lịch sử về Grenada bằng tiếng Việt, có vài điểm nên soát. Thứ nhất, năm độc lập phải là 1974; năm 1967 là năm tự quản, không phải độc lập. Thứ hai, quan hệ với Anh sau 1974 là quan hệ giữa hai nước trong Khối Thịnh vượng chung. Thứ ba, các chi tiết thời kỳ đầu như tên bản địa của đảo hay sự kiện ở Sauteurs được ghi lại chủ yếu qua người châu Âu, nên các nhà sử học hôm nay đọc chúng thận trọng. Thứ tư, giai đoạn 1979–1983 nên đọc từ sách sử nghiêm túc, nhiều nguồn, vì đây là giai đoạn còn tranh luận.
Nguồn đáng tin để kiểm là trang thông tin của Chính phủ Grenada, các văn kiện của Liên Hợp Quốc, ban thư ký Khối Thịnh vượng chung, và sách lịch sử Caribe do các nhà sử học trong vùng viết, nhiều người làm việc ở Đại học West Indies. Một tài liệu quảng cáo hay một bài báo dịch vội không phải là nguồn để dựa vào khi nói về lịch sử một quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Grenada có còn trả thuế hay nộp gì cho Anh không?
Không. Là quốc gia độc lập, Grenada tự thu thuế, tự lập ngân sách và chi tiêu theo luật do quốc hội Grenada thông qua. Quan hệ tài chính với Anh, nếu có, là viện trợ hay hợp tác giữa hai nước như với bất kỳ đối tác nào, chứ không phải nghĩa vụ của thuộc địa với chính quốc.
Toàn quyền Grenada do ai chọn?
Theo thông lệ của các vương quốc thịnh vượng chung, Toàn quyền được quốc vương bổ nhiệm theo đề nghị của thủ tướng Grenada, và người được chọn là công dân Grenada. Vai trò của Toàn quyền chủ yếu là nghi lễ và hiến định, hành động theo khuyến nghị của chính phủ, không tự điều hành việc nước.
Grenada có thể thành nước cộng hoà không?
Có thể, nếu đi đúng thủ tục sửa hiến pháp của Grenada, vốn đòi hỏi những điều kiện chặt như trưng cầu dân ý cho một số điều khoản. Barbados là nước láng giềng đã chuyển sang cộng hoà năm 2021 mà vẫn ở lại Khối Thịnh vượng chung. Việc chọn hay không là quyền của người Grenada.
Liên bang Tây Ấn thất bại vì sao?
Các nhà sử học thường nêu vài lý do chồng lên nhau: các đảo cách xa nhau và khác nhau nhiều về quy mô, nỗi lo của các đảo lớn như Jamaica rằng mình phải gánh các đảo nhỏ, tranh cãi về thuế, đi lại tự do và vị trí thủ đô. Khi Jamaica bỏ phiếu rời liên bang năm 1961, phần còn lại không giữ nổi nữa.
Ngày nào là ngày lễ lớn nhất ở Grenada?
Ngày độc lập 7 tháng 2 là quốc khánh. Ngoài ra ngày giải phóng đầu tháng Tám và lễ hội Spicemas vào khoảng tháng Tám là thời điểm sôi động nhất trong năm. Carriacou có lễ hội riêng trước mùa chay và cuộc đua thuyền buồm truyền thống hằng năm.
Học lịch sử Grenada nên bắt đầu từ sách nào?
Nên bắt đầu từ các sách lịch sử Caribe tổng quát do các nhà sử học trong vùng viết, thường được dùng ở Đại học West Indies, rồi mới tới sách chuyên về Grenada. Đọc song song nguồn của Chính phủ Grenada và tư liệu Liên Hợp Quốc để kiểm các mốc năm, và tránh lấy thông tin từ tài liệu quảng cáo.