Mỹ không có một hệ mầm non quốc gia. Thứ tồn tại là nhiều mảnh ghép: Head Start, chương trình của chính phủ liên bang từ năm 1965 cho trẻ thuộc gia đình thu nhập thấp; pre-K do từng bang tự lập và tự trả, mức phủ khác nhau rất xa giữa các bang; lớp kindergarten cho trẻ 5 tuổi trong trường tiểu học công; còn lại là thị trường chăm sóc trẻ tư nhân, nơi phần lớn gia đình tự trả tiền.
Vì thế câu hỏi "mầm non ở Mỹ thế nào" không có câu trả lời chung. Một trẻ 4 tuổi ở Oklahoma hay Georgia có thể học pre-K công miễn phí, trong khi một trẻ cùng tuổi ở bang khác chỉ có lựa chọn trả phí. Bài này đi qua từng mảnh của hệ thống, cách nó được trả tiền, và cuộc tranh luận học thuật nổi tiếng quanh hiệu quả của Head Start.
Bốn mảnh ghép của mầm non Mỹ
Bảng xếp các mảnh theo người tổ chức và người trả tiền. Mỗi bang có quy định cấp phép, tỷ lệ cô trẻ và chuẩn giáo viên riêng, nên bảng chỉ nêu khung.
| Mảnh | Ai tổ chức | Ai được vào | Ai trả tiền |
|---|---|---|---|
| Head Start và Early Head Start | Tổ chức nhận tài trợ trực tiếp từ liên bang (cơ quan địa phương, phi lợi nhuận, khu học chánh) | Chủ yếu trẻ gia đình dưới ngưỡng nghèo, trẻ khuyết tật, trẻ vô gia cư, trẻ được nhận nuôi tạm | Liên bang, không thu phí gia đình |
| Pre-K của bang | Khu học chánh hoặc cơ sở tư ký hợp đồng với bang | Tuỳ bang: phổ cập cho mọi trẻ 4 tuổi, hoặc chỉ nhóm thu nhập thấp | Ngân sách bang, đôi khi cùng địa phương |
| Kindergarten | Trường tiểu học công | Mọi trẻ khoảng 5 tuổi | Ngân sách giáo dục công, miễn phí |
| Chăm sóc trẻ tư nhân | Trung tâm tư, nhà trẻ gia đình, cơ sở tôn giáo và cộng đồng | Ai trả được | Gia đình; một phần được trợ cấp qua quỹ liên bang chuyển cho bang hoặc khấu trừ thuế |
Chỗ đáng chú ý là kindergarten. Ở Mỹ đây là lớp đầu tiên của trường tiểu học, không phải lớp mầm non, dù trẻ mới 5 tuổi. Lớp 1 (first grade) là năm sau đó. Khi phụ huynh Việt so sánh, "kindergarten" của Mỹ tương ứng với lớp mẫu giáo lớn của Việt Nam về tuổi, nhưng nằm trong trường phổ thông.
Head Start: ra đời trong một cuộc chiến chống đói nghèo
Head Start bắt đầu mùa hè năm 1965 như một chương trình tám tuần trong chính sách "Cuộc chiến chống đói nghèo" của chính quyền Tổng thống Lyndon Johnson. Ý tưởng là cho trẻ nghèo một "khởi đầu sớm" trước khi vào trường. Chương trình nhanh chóng chuyển thành chương trình cả năm, và năm 1994 có thêm Early Head Start cho phụ nữ mang thai và trẻ từ sơ sinh đến 3 tuổi.
Điểm khác biệt của Head Start so với một lớp mẫu giáo thông thường là tính toàn diện. Ngoài giáo dục, chương trình phải lo khám sức khoẻ, răng, dinh dưỡng, sàng lọc phát triển, hỗ trợ gia đình về nhà ở, việc làm, và mời phụ huynh tham gia điều hành qua hội đồng chính sách. Ít nhất 10% số chỗ phải dành cho trẻ khuyết tật.
Chương trình do Văn phòng Head Start thuộc Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh quản lý, không thuộc Bộ Giáo dục. Tiền đi thẳng từ liên bang tới hàng nghìn tổ chức nhận tài trợ ở địa phương, mỗi tổ chức phải tuân theo Chuẩn Thực hiện Chương trình Head Start, bản sửa lớn gần nhất ban hành năm 2016. Nội dung học theo Khung Kết quả Học tập Sớm Head Start (2015), chia năm lĩnh vực trung tâm: phương thức học tập; phát triển xã hội và cảm xúc; ngôn ngữ và đọc viết; nhận thức; phát triển tri giác, vận động và thể chất.
Cuộc tranh luận về hiệu quả: hiệu ứng phai nhạt
Nghiên cứu có đối chứng quy mô quốc gia. Quốc hội yêu cầu đánh giá Head Start bằng thiết kế ngẫu nhiên. Head Start Impact Study chọn ngẫu nhiên trẻ được vào hay không trong số trẻ đăng ký, báo cáo năm 2010 và theo dõi đến lớp 3 năm 2012. Kết quả: trẻ được vào Head Start có lợi thế rõ về ngôn ngữ và kỹ năng đầu đời lúc kết thúc chương trình, nhưng phần lớn lợi thế đo bằng bài kiểm tra mất dần vào khoảng lớp 1 đến lớp 3.
Nhưng dài hạn lại khác. Các nghiên cứu theo dõi lâu hơn cho tín hiệu ngược. Nghiên cứu của David Deming (2009) so sánh anh chị em trong cùng gia đình, một người học Head Start và một người không, thấy nhóm đi Head Start có kết quả tốt hơn ở tuổi trưởng thành về tốt nghiệp phổ thông, sức khoẻ và một số chỉ số xã hội. Hiện tượng điểm kiểm tra phai nhạt nhưng kết quả đời sống vẫn khác được gọi là "phai rồi trở lại" (fade-out, fade-in).
Vì sao có thể xảy ra như vậy. Một giả thuyết là bài kiểm tra học thuật không đo được thứ chương trình mầm non thật sự thay đổi, như kỹ năng xã hội, tự điều chỉnh và quan hệ của gia đình với nhà trường. Một giả thuyết khác là nhóm đối chứng trong Head Start Impact Study cũng đi học ở nơi khác, nên khoảng cách nhỏ hơn mức tưởng. Giới nghiên cứu vẫn đang tranh luận.
Đọc cho đúng. Không nên lấy kết quả này để nói "mầm non vô ích" hay "mầm non thay đổi cả đời". Kết luận vững nhất là hiệu quả phụ thuộc chất lượng chương trình, và đánh giá chỉ bằng điểm số ngắn hạn sẽ bỏ sót phần lớn câu chuyện. Các nghiên cứu nền như Perry Preschool hay Abecedarian được bàn ở chuyên mục nghiên cứu giáo dục sớm của trang.
Pre-K của các bang: từ Georgia và Oklahoma đến các thành phố lớn
Từ thập niên 1990, nhiều bang tự lập chương trình pre-K cho trẻ 4 tuổi. Georgia mở pre-K cho mọi trẻ 4 tuổi từ năm 1995, lấy tiền từ xổ số của bang. Oklahoma theo năm 1998, đặt pre-K trong trường tiểu học công với giáo viên có bằng cử nhân và chứng chỉ giáo viên như giáo viên phổ thông. Hai bang này thường được nhắc như những ví dụ đầu tiên về pre-K phổ cập.
Sau đó, nhiều bang và thành phố lớn mở rộng theo những cách khác nhau. Có nơi đặt trong trường công, có nơi trả tiền cho cơ sở tư và cộng đồng nhận trẻ theo chuẩn của bang. Viện Nghiên cứu Giáo dục Mầm non Quốc gia (NIEER) tại Đại học Rutgers xuất bản niên giám State of Preschool hằng năm, chấm từng bang theo mức phủ, ngân sách mỗi trẻ và các chuẩn chất lượng như trình độ giáo viên, sĩ số, tỷ lệ cô trẻ. Đây là nguồn tốt nhất để so sánh giữa các bang, nhớ ghi năm khi trích.
Một số bang vẫn không có chương trình pre-K của bang. Sự chênh lệch này là lý do giới chính sách Mỹ thường mô tả hệ mầm non nước mình là "chắp vá": cơ hội của trẻ phụ thuộc vào mã bưu điện nơi trẻ sống.
Chăm sóc trẻ tư nhân: gánh nặng chi phí lớn nhất
Với trẻ dưới 4 tuổi, phần lớn gia đình Mỹ phải tự lo. Không có chế độ nghỉ phép có lương cấp liên bang cho cha mẹ, nên nhiều trẻ đi gửi từ vài tuần hoặc vài tháng tuổi. Chi phí trung tâm chăm sóc trẻ ở nhiều bang ngang hoặc cao hơn học phí đại học công trong bang theo các báo cáo của tổ chức nghiên cứu Child Care Aware of America; con số cụ thể khác nhau theo bang và năm nên cần tra báo cáo mới nhất.
Hỗ trợ của nhà nước có, nhưng hẹp. Quỹ Phát triển và Chăm sóc Trẻ em của liên bang được chuyển cho các bang để trợ cấp cho gia đình thu nhập thấp, nhưng số gia đình đủ điều kiện lớn hơn nhiều số được nhận. Gia đình trung lưu chủ yếu được khấu trừ thuế cho chi phí chăm sóc trẻ, mức khấu trừ nhỏ so với chi phí thật.
Phía người làm nghề, lương của người chăm sóc trẻ ở trung tâm tư thuộc nhóm thấp trong thị trường lao động Mỹ, khiến tỷ lệ bỏ nghề cao. Đây là vòng luẩn quẩn quen thuộc: phụ huynh thấy giá quá đắt, chủ cơ sở thấy biên lợi nhuận mỏng, người làm nghề thấy lương quá thấp, vì chi phí chính của mầm non là nhân công và tỷ lệ người lớn trên trẻ không thể nén.
Chuẩn chất lượng và người đứng lớp
Cấp phép theo bang. Mỗi bang tự đặt điều kiện cấp phép cho cơ sở chăm sóc trẻ, gồm tỷ lệ người lớn trên trẻ, sĩ số nhóm, an toàn và đào tạo tối thiểu. Mức tối thiểu khác nhau rõ giữa các bang.
Hệ thống xếp hạng chất lượng. Phần lớn bang có hệ thống đánh giá và cải thiện chất lượng (QRIS), cho cơ sở xếp hạng theo sao hoặc bậc, thường gắn với mức trợ cấp. Ngoài ra có công nhận tự nguyện của Hiệp hội Quốc gia về Giáo dục Trẻ nhỏ (NAEYC).
Giáo viên. Giáo viên pre-K trong trường công thường cần bằng cử nhân và chứng chỉ giáo viên của bang. Ở trung tâm tư, yêu cầu có thể chỉ là tốt nghiệp phổ thông và chứng chỉ Child Development Associate. Đạo luật tái cấp phép Head Start năm 2007 đặt mục tiêu một nửa số giáo viên Head Start toàn quốc có bằng cử nhân trở lên vào năm 2013.
Một nghề, nhiều chuẩn. Kết quả là cùng gọi là "giáo viên mầm non", người dạy ở hai cơ sở cách nhau vài con phố có thể khác nhau hoàn toàn về đào tạo và lương. Phụ huynh Mỹ vì vậy được khuyên hỏi thẳng trình độ người đứng lớp, chứ không dựa vào tên cơ sở.
Đặt cạnh Việt Nam: điều có thể rút ra
Việt Nam và Mỹ ở hai đầu ngược nhau về cấu trúc. Việt Nam có một bậc giáo dục mầm non thống nhất, một chương trình quốc gia, một chuẩn giáo viên, mạng lưới trường công rộng và đang chuyển sang miễn học phí ở trường công. Mỹ có nhiều chương trình rời nhau, mỗi bang một chuẩn, và phần lớn gánh nặng chi phí đặt lên gia đình.
Bài học có ích nhất từ Mỹ có lẽ nằm ở Head Start: ý tưởng rằng với trẻ thuộc gia đình khó khăn, lớp học chỉ là một phần, phần còn lại là sức khoẻ, dinh dưỡng và hỗ trợ cả gia đình. Bài học thứ hai đến từ tranh luận về hiệu quả: đánh giá chương trình mầm non chỉ bằng điểm kiểm tra năm đầu tiểu học sẽ bỏ sót nhiều điều.
Còn với phụ huynh đang chọn trường ở Việt Nam, khi nghe "chương trình Mỹ" hay "chuẩn Mỹ", nên nhớ rằng Mỹ không có một chương trình mầm non quốc gia nào để làm chuẩn. Câu hỏi đúng là trường dùng khung cụ thể nào, của ai, và giáo viên được đào tạo theo yêu cầu nào.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ở Mỹ bắt buộc đi học từ mấy tuổi?
Tuỳ bang. Tuổi bắt buộc đi học dao động trong khoảng từ 5 đến 8 tuổi tuỳ luật từng bang. Nhiều bang không bắt buộc kindergarten, nhưng trên thực tế phần lớn trẻ 5 tuổi vẫn học kindergarten trong trường tiểu học công.
Gia đình người nước ngoài sống ở Mỹ có được vào Head Start không?
Điều kiện của Head Start dựa chủ yếu vào thu nhập và hoàn cảnh gia đình, không phải quốc tịch. Gia đình đủ điều kiện có thể nộp đơn tại tổ chức Head Start địa phương, nhưng số chỗ có hạn nên nhiều nơi có danh sách chờ.
Transitional kindergarten là gì?
Đây là một năm học thêm trước kindergarten ở một số bang, nổi bật là California, ban đầu dành cho trẻ sinh muộn trong năm và đang được mở rộng thành năm học cho mọi trẻ 4 tuổi. Nó nằm trong hệ trường công, miễn phí, do giáo viên có chứng chỉ đứng lớp.
Head Start có chương trình học riêng không?
Head Start không bắt dùng một giáo trình thống nhất. Các tổ chức chọn giáo trình phù hợp với Chuẩn Thực hiện Chương trình và Khung Kết quả Học tập Sớm, ví dụ các giáo trình thương mại phổ biến hoặc giáo trình tự phát triển được duyệt.
Có nguồn nào so sánh mầm non giữa các bang Mỹ đáng tin không?
Niên giám State of Preschool của NIEER so sánh pre-K các bang theo mức phủ, ngân sách và chuẩn chất lượng. Số liệu về Head Start có trong báo cáo hằng năm của Văn phòng Head Start. Chi phí chăm sóc trẻ có báo cáo của Child Care Aware of America.
Pre-K phổ cập có làm giảm vai trò của Head Start không?
Ở các bang có pre-K phổ cập, Head Start chuyển dần sang phục vụ trẻ nhỏ hơn qua Early Head Start, hoặc phối hợp với pre-K để giữ dịch vụ toàn diện về sức khoẻ và gia đình. Hai chương trình có thể bổ sung cho nhau, nhưng việc phối hợp giữa liên bang và bang không phải lúc nào cũng suôn sẻ.