Mầm non Singapore là một thị trường chủ yếu do tư nhân và tổ chức cộng đồng vận hành, không bắt buộc, nhưng được nhà nước điều tiết rất chặt. Cơ quan Phát triển Mầm non (ECDA, lập năm 2013) cấp phép cho mọi cơ sở, khung chương trình Nurturing Early Learners (NEL) định hướng nội dung cho trẻ 4–6 tuổi, và nhà nước hỗ trợ tiền để giữ học phí ở nhóm nhà cung cấp lớn trong mức trần. Trẻ vào Tiểu học 1 vào năm tròn 7 tuổi.
Với phụ huynh Việt, Singapore là trường hợp đáng xem vì nó gần với thực tế của mình: phần lớn chỗ học do tư nhân mở, gia đình hai vợ chồng đi làm, trẻ học song ngữ, phụ huynh lo chuẩn bị vào lớp 1. Câu hỏi Singapore đặt ra là nhà nước làm gì để một thị trường như vậy vẫn có chất lượng và vừa túi tiền. Câu trả lời của họ là một chuỗi công cụ, kể ra dưới đây theo thứ tự đã được dựng lên.
Singapore dựng hệ mầm non qua những bước nào
Hệ thống hiện nay không có ngay từ đầu. Nhìn theo trình tự giúp hiểu vì sao nó mang hình dạng như bây giờ:
- Đầu thập niên 2000: ban hành khung chương trình. Bộ Giáo dục (MOE) ra khung chương trình mẫu giáo năm 2003, sau đổi tên thành Nurturing Early Learners. Khung này không áp một giáo trình, mà nêu mục tiêu và nguyên tắc để các trường tự thiết kế.
- 2011: khung cho trẻ dưới 3 tuổi và hệ công nhận chất lượng. Khung Phát triển Những Năm Đầu (Early Years Development Framework, EYDF) dành cho trẻ 0–3 tuổi ở trung tâm chăm sóc. Cùng năm có SPARK, khung công nhận chất lượng mầm non tự nguyện.
- 2013: gộp đầu mối quản lý. Lập ECDA, cơ quan chung do Bộ Giáo dục và Bộ Phát triển Xã hội và Gia đình cùng giám sát, quản cả mẫu giáo (vốn thuộc giáo dục) lẫn trung tâm chăm sóc trẻ (vốn thuộc xã hội).
- Từ 2014: nhà nước tự mở trường. Bộ Giáo dục mở các MOE Kindergarten, thường đặt gần hoặc trong khuôn viên trường tiểu học, làm mẫu về chương trình và kéo giá chung xuống.
- Cùng giai đoạn: nhà cung cấp neo và đối tác. Các chương trình Anchor Operator và Partner Operator cấp kinh phí cho các nhà cung cấp lớn đổi lấy trần học phí và yêu cầu chất lượng.
- 2019: một luật cho mọi cơ sở. Luật Trung tâm Phát triển Mầm non (Early Childhood Development Centres Act) có hiệu lực, thay hai chế độ cấp phép cũ bằng một. Cùng năm lập Viện Quốc gia về Phát triển Mầm non (NIEC) để đào tạo giáo viên.
Đọc chuỗi này sẽ thấy Singapore không quốc hữu hoá mầm non, cũng không thả nổi. Họ giữ thị trường nhưng đặt vào đó ba thứ: một khung chương trình, một đầu mối cấp phép và một dòng tiền có điều kiện.
Khung NEL nói gì
Đối tượng. NEL áp cho chương trình mẫu giáo của trẻ khoảng 4–6 tuổi (Nursery 2, Kindergarten 1, Kindergarten 2). Trẻ nhỏ hơn ở trung tâm chăm sóc theo EYDF. Bản NEL được làm mới năm 2012 và tiếp tục được cập nhật năm 2022.
Sáu lĩnh vực học tập. Thẩm mỹ và biểu đạt sáng tạo; khám phá thế giới; ngôn ngữ và đọc viết; phát triển kỹ năng vận động; tư duy số; phát triển cảm xúc và xã hội. Ngôn ngữ ở đây gồm cả tiếng Anh và tiếng mẹ đẻ (Hoa, Mã Lai, Tamil).
Tố chất học tập. NEL nêu sáu tố chất gói trong chữ viết tắt PRAISE: kiên trì, biết suy ngẫm, biết trân trọng, sáng tạo, óc tò mò và sự hứng thú, sự dấn thân. Điểm hay là khung coi cách trẻ học là mục tiêu ngang hàng với nội dung.
Nguyên tắc dạy. Trẻ học qua chơi có mục đích, qua trải nghiệm chất lượng, giáo viên là người hướng dẫn, gia đình là đối tác. Khung không quy định giờ dạy chữ hay số, nhưng mục tiêu ngôn ngữ và tư duy số ở năm cuối đủ rõ để nối sang Tiểu học 1.
Ai trả tiền: trợ cấp theo nhu cầu và trần học phí
Học phí mầm non Singapore do nhà cung cấp đặt, nhưng nhà nước can thiệp từ hai phía. Phía gia đình, công dân Singapore được trợ cấp cơ bản khi gửi con ở trung tâm được cấp phép, và trợ cấp bổ sung tính theo thu nhập hộ cho gia đình có cha mẹ đi làm; mẫu giáo có chương trình hỗ trợ học phí riêng cho hộ thu nhập thấp. Phía nhà cung cấp, các Anchor Operator và Partner Operator nhận kinh phí để giữ học phí dưới mức trần do nhà nước đặt.
Mức tiền cụ thể thay đổi theo từng đợt điều chỉnh ngân sách, nên chuyên mục này không nêu con số; phụ huynh muốn tính cần dùng bảng tra trên trang của ECDA. Điều đáng hiểu là cơ chế: trợ cấp gắn với quốc tịch và tình trạng việc làm của cha mẹ, nên một gia đình nước ngoài làm việc ở Singapore thường trả mức đầy đủ của cùng ngôi trường ấy.
Cách làm này có giới hạn. Một thị trường có trần giá và trợ cấp vẫn có phân tầng: trường tư cao cấp nằm ngoài nhóm được hỗ trợ, đặt giá tự do và cạnh tranh bằng cơ sở vật chất hay chương trình quốc tế. Chính sách chỉ đảm bảo có một lựa chọn chất lượng vừa túi tiền cho số đông, không xoá sự khác biệt giữa các tầng.
Song ngữ trong mầm non Singapore: chính sách, không phải lợi thế tiếp thị
Singapore theo chính sách song ngữ ở cả hệ thống: tiếng Anh là ngôn ngữ chung của trường học, cộng một "tiếng mẹ đẻ" chính thức theo nhóm cộng đồng của trẻ. Ở mầm non, điều này nghĩa là hầu hết lớp có giờ tiếng Hoa, tiếng Mã Lai hoặc tiếng Tamil bên cạnh tiếng Anh. MOE Kindergarten tổ chức hai ngôn ngữ một cách có hệ thống, có giáo viên riêng cho từng thứ tiếng.
Chi tiết này quan trọng với phụ huynh Việt vì chữ "song ngữ" ở Việt Nam thường được dùng như một gói dịch vụ: thêm giờ tiếng Anh với giáo viên nước ngoài. Ở Singapore, song ngữ là kết quả của chính sách quốc gia kéo dài hàng chục năm, gắn với cách cả xã hội dùng tiếng Anh trong công việc và tiếng mẹ đẻ trong gia đình. Môi trường ngôn ngữ ngoài trường học vì vậy hỗ trợ mạnh cho cả hai ngôn ngữ.
Ngay cả trong bối cảnh thuận lợi đó, các báo cáo của Singapore vẫn bàn nhiều về việc trẻ trong gia đình ngày càng nói tiếng Anh ở nhà, làm tiếng mẹ đẻ yếu đi. Bài học rút ra là song ngữ không tự xảy ra trong vài giờ một tuần; nó cần thời lượng, giáo viên được đào tạo và một môi trường dùng ngôn ngữ thật ngoài lớp.
Giáo viên: chứng nhận bắt buộc và lộ trình nghề
Chứng nhận của ECDA. Người dạy ở cơ sở được cấp phép phải có chứng nhận phù hợp với vai trò và nhóm tuổi do ECDA công nhận. Giáo viên đứng lớp mẫu giáo cần văn bằng chuyên ngành mầm non cấp diploma trở lên, cộng yêu cầu về trình độ tiếng Anh hoặc tiếng mẹ đẻ nếu dạy ngôn ngữ đó.
Một viện đào tạo quốc gia. NIEC, lập năm 2019, gom các chương trình đào tạo giáo viên mầm non ở các trường bách khoa và cơ sở đào tạo nghề vào một đầu mối, với các khoá cho người mới vào nghề và người chuyển nghề giữa chừng.
Lộ trình phát triển. ECDA công bố khung năng lực nghề nghiệp mầm non, mô tả các bậc từ giáo viên mới tới trưởng nhóm, hiệu trưởng, cùng các chương trình học bổng và đào tạo tại chức gắn với từng bậc.
Bài toán giữ người. Như nhiều nước, Singapore gặp khó khi giữ giáo viên mầm non lâu năm. Chính phủ đã nhiều lần điều chỉnh đãi ngộ ở nhóm trường được hỗ trợ và mở chương trình thu hút người chuyển nghề. Cách vấn đề được đặt ra công khai là điểm đáng học.
Những giới hạn mà chính Singapore thừa nhận
Hệ mầm non Singapore thường được kể như một câu chuyện thành công, nhưng các tài liệu chính sách của họ nói khá thẳng về những chỗ chưa ổn. Thứ nhất là áp lực học thuật. Dù NEL đề cao học qua chơi, nhiều phụ huynh vẫn cho con học thêm đọc viết, toán và tiếng mẹ đẻ ngoài giờ vì lo kỳ thi cuối tiểu học. Bộ Giáo dục đã bỏ xếp hạng học sinh và đổi cách chấm kỳ thi kết thúc tiểu học, một phần để giảm áp lực dội ngược xuống mầm non.
Thứ hai là chênh lệch giữa các tầng. Trẻ trong gia đình thu nhập thấp đi học không đều, đi muộn hoặc nghỉ giữa chừng, nên chính phủ lập các chương trình hỗ trợ riêng, ví dụ KidSTART cho gia đình có con nhỏ cần hỗ trợ sớm. Việc phải có chương trình như vậy cho thấy trợ cấp tiền chưa đủ để kéo mọi trẻ vào lớp.
Thứ ba là sinh ít. Tổng tỷ suất sinh của Singapore thuộc nhóm thấp nhất thế giới theo số liệu chính thức của nước này những năm gần đây. Chính sách mầm non vì vậy còn được giao thêm nhiệm vụ giúp cha mẹ dễ sinh con hơn, khiến mục tiêu giáo dục và mục tiêu dân số đan vào nhau. Người đọc chính sách nên tách hai mục tiêu này khi đánh giá một biện pháp cụ thể có hiệu quả hay không.
Đặt cạnh Việt Nam: những điểm có thể học và những điểm khó chuyển
Việt Nam và Singapore khác rất xa về quy mô và thu nhập, nhưng có vài điểm so sánh có ích cho người đọc chính sách và phụ huynh:
- Một đầu mối cho cả nhà trẻ và mẫu giáo. Việt Nam đã có điều này từ lâu trong Luật Giáo dục; Singapore phải lập ECDA năm 2013 mới đạt được. Ở điểm này Việt Nam không đi sau.
- Khung chương trình nêu tố chất học tập. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT chia năm lĩnh vực phát triển; NEL thêm lớp "tố chất học tập" như một mục tiêu riêng. Đây là ý tưởng ít tốn kém để vay.
- Nhà nước dùng tiền để nắn thị trường tư. Mô hình Anchor Operator cần ngân sách lớn và năng lực giám sát hợp đồng; khó chuyển nguyên trạng.
- Năm tuổi vào tiểu học. Trẻ Singapore vào Tiểu học 1 năm tròn 7 tuổi, muộn hơn trẻ Việt một năm, nên "lớp lá" của Singapore là K2 khi trẻ khoảng 6 tuổi.
- Song ngữ như một chính sách hệ thống. Phụ huynh nghe trường Việt Nam dùng chữ "chuẩn Singapore" nên hỏi cụ thể chương trình bám khung nào, và phần song ngữ có thời lượng, giáo viên ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Mầm non ở Singapore có bắt buộc không?
Không. Giáo dục bắt buộc ở Singapore bắt đầu từ tiểu học. Tuy vậy Bộ Giáo dục cho biết phần lớn trẻ đã học mầm non trước khi vào Tiểu học 1, và chính sách những năm gần đây nhắm vào việc kéo nhóm trẻ thu nhập thấp đi học đều.
Nursery, Kindergarten 1 và Kindergarten 2 ứng với tuổi nào?
Ở Singapore tuổi được tính theo năm sinh. Nursery 1 cho trẻ tròn 3 tuổi trong năm, Nursery 2 cho trẻ 4 tuổi, Kindergarten 1 cho trẻ 5 tuổi, Kindergarten 2 cho trẻ 6 tuổi. Trẻ nhỏ hơn có nhóm playgroup hoặc pre-nursery ở trung tâm chăm sóc.
Childcare centre và kindergarten ở Singapore khác nhau ra sao?
Trung tâm chăm sóc trẻ mở cả ngày, nhận trẻ từ vài tháng tuổi, hợp với gia đình cha mẹ đi làm. Kindergarten thường học nửa ngày, ba hoặc bốn giờ, cho trẻ từ khoảng 3 tuổi. Từ 2019 cả hai cùng được cấp phép theo một luật.
Con của gia đình nước ngoài có học MOE Kindergarten được không?
Có thể đăng ký, nhưng thứ tự ưu tiên xếp công dân Singapore trước, sau đó tới thường trú nhân, rồi mới tới người nước ngoài, và học phí với người nước ngoài cao hơn. Chi tiết theo từng năm có trên trang của Bộ Giáo dục Singapore.
SPARK có phải là chứng nhận bắt buộc không?
Không. SPARK là khung công nhận chất lượng tự nguyện cho các trường mẫu giáo và trung tâm chăm sóc. Trường đạt công nhận được ghi trên danh sách của ECDA, phụ huynh có thể tra. Giấy phép hoạt động mới là điều kiện bắt buộc.
Trường ở Việt Nam ghi "chương trình Singapore" thì nên hỏi gì?
Hỏi trường đang dùng khung nào (NEL hay một giáo trình thương mại có xuất xứ Singapore), ai thiết kế, giáo viên được đào tạo theo chuẩn nào, và phần đó ghép với Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT ra sao, vì trường tại Việt Nam vẫn phải thực hiện khung quốc gia.