Mầm non Nhật Bản có ba loại cơ sở song song. Yochien là trường mẫu giáo theo Luật Giáo dục Trường học, nhận trẻ từ 3 tuổi, học khoảng bốn giờ mỗi ngày. Hoikuen (tên chính thức là hoikusho) là cơ sở phúc lợi chăm sóc trẻ từ sơ sinh đến 5 tuổi cho gia đình có cha mẹ đi làm hoặc không tự chăm được, mở cả ngày. Nintei kodomo-en, có từ năm 2006, gộp hai chức năng vào một nơi. Từ tháng 10/2019, phần phí cơ bản cho trẻ 3–5 tuổi ở cả ba loại được miễn.
Sự chia đôi này có gốc lịch sử: một bên là giáo dục, một bên là phúc lợi xã hội, hai bộ quản lý, hai hệ văn bản, hai loại giáo viên. Phần lớn chính sách mầm non Nhật Bản mấy chục năm qua là nỗ lực xích hai bên lại gần nhau mà không xoá hẳn bên nào. Hiểu cấu trúc này giúp phụ huynh Việt đọc đúng khi nghe nói "trường mầm non kiểu Nhật".
Ba loại cơ sở đặt cạnh nhau
Bảng so sánh theo các tiêu chí hệ thống. Giờ mở cửa và quy định chi tiết có khác giữa các địa phương, bảng nêu khung chung.
| Tiêu chí | Yochien (幼稚園) | Hoikuen / hoikusho (保育所) | Nintei kodomo-en (認定こども園) |
|---|---|---|---|
| Bản chất pháp lý | Trường học theo Luật Giáo dục Trường học 1947 | Cơ sở phúc lợi theo Luật Phúc lợi Trẻ em | Cơ sở được công nhận chức năng cả hai, theo luật riêng năm 2006 |
| Độ tuổi | Từ 3 tuổi đến trước tiểu học | Từ sơ sinh đến trước tiểu học | Từ sơ sinh (phần chăm sóc) và từ 3 tuổi (phần giáo dục) |
| Ai được vào | Mọi trẻ đủ tuổi, gia đình tự đăng ký với trường | Trẻ được đô thị xác nhận "cần chăm sóc" vì cha mẹ đi làm, ốm, chăm người thân | Cả hai nhóm, theo loại chứng nhận của gia đình |
| Thời gian chuẩn | Khoảng 4 giờ/ngày, có giờ trông thêm | Đến khoảng 11 giờ/ngày | Theo nhóm trẻ |
| Cơ quan quản lý | Bộ Giáo dục (MEXT) | Cơ quan Trẻ em và Gia đình (từ 4/2023) | Cơ quan Trẻ em và Gia đình, phối hợp MEXT |
| Người đứng lớp | Giáo viên có giấy phép giáo viên mẫu giáo | Hoikushi, chứng chỉ quốc gia | Người có cả hai (hoiku kyōyu) |
Điểm mấu chốt nằm ở dòng "ai được vào". Yochien là lựa chọn giáo dục, ai cũng đăng ký được. Hoikuen là dịch vụ phân bổ: gia đình phải được chính quyền xác nhận nhu cầu, và ở thành phố lớn, chỗ được xếp theo điểm ưu tiên. Chính vì vậy mới có hiện tượng taiki jidō (trẻ chờ chỗ), một đề tài chính sách lớn ở Tokyo suốt thập niên 2010.
Vì sao Nhật giữ hai hệ song song lâu đến vậy
Yochien có trước, ra đời từ cuối thế kỷ 19 theo mô hình kindergarten của châu Âu, phục vụ chủ yếu gia đình trung lưu có mẹ ở nhà. Hoikusho phát triển mạnh sau chiến tranh như một biện pháp phúc lợi cho gia đình lao động. Hai dòng chảy có hai nhóm người dùng khác nhau, hai giới nghề nghiệp khác nhau và hai bộ bảo vệ chúng.
Khi số phụ nữ đi làm tăng và số trẻ sinh ra giảm, cục diện đảo ngược: nhiều yochien thiếu trẻ trong khi hoikuen ở đô thị quá tải. Chính phủ không chọn xoá một bên, mà mở thêm đường thứ ba. Luật năm 2006 cho phép công nhận nintei kodomo-en, và Hệ thống Hỗ trợ Toàn diện cho Trẻ em và Nuôi dạy Con có hiệu lực từ năm 2015 đưa cả ba loại vào một cơ chế cấp kinh phí chung, đồng thời mở thêm các cơ sở chăm sóc quy mô nhỏ cho trẻ 0–2 tuổi.
Năm 2023, Nhật lập Cơ quan Trẻ em và Gia đình (Kodomo Katei-chō) trực thuộc Văn phòng Nội các, nhận phần lớn chức năng về hoikuen và kodomo-en. Yochien vẫn ở lại Bộ Giáo dục. Như vậy câu hỏi "mầm non thuộc bộ nào" ở Nhật đến nay vẫn chưa có câu trả lời một dòng.
Chương trình: ba văn bản, một nội dung chung
Ba bản hướng dẫn sửa cùng lúc năm 2017. Yochien theo Hướng dẫn Chương trình Mẫu giáo (Yōchien Kyōiku Yōryō) của Bộ Giáo dục; hoikuen theo Hướng dẫn Chăm sóc Trẻ tại Hoikusho (Hoikusho Hoiku Shishin); kodomo-en theo hướng dẫn riêng về giáo dục và chăm sóc. Đợt sửa năm 2017, áp dụng từ 2018, chỉnh ba văn bản đồng bộ để phần giáo dục cho trẻ 3–5 tuổi có cùng nội dung bất kể trẻ học ở loại cơ sở nào.
Năm lĩnh vực. Cả ba văn bản dùng chung năm lĩnh vực: sức khoẻ, quan hệ với người khác, môi trường, ngôn ngữ và biểu đạt. Đây là các góc để giáo viên quan sát và tổ chức hoạt động, không phải môn học.
Mười hình ảnh mong muốn. Bản 2017 thêm mười "hình ảnh mong muốn thấy ở trẻ khi kết thúc tuổi ấu thơ", ví dụ thân thể và tinh thần khoẻ mạnh, tính tự lập, tinh thần hợp tác, ý thức đạo đức và chuẩn mực, gắn bó với đời sống xã hội, mầm mống của tư duy, tôn trọng sự sống và thiên nhiên, quan tâm đến số lượng, hình khối và chữ, giao tiếp bằng lời, cảm thụ và biểu đạt phong phú. Văn bản nói rõ đây không phải mục tiêu để đánh giá đạt hay không đạt, mà là ngôn ngữ chung để trường mầm non và trường tiểu học nói chuyện với nhau.
Học qua chơi và sinh hoạt. Văn hoá lớp mầm non Nhật nổi tiếng với việc trẻ tự thay đồ, tự dọn, chơi ngoài trời theo mùa, tham gia các sự kiện như hội thể thao. Phần "giáo dục" trong hướng dẫn được hiểu rộng như vậy, chứ không phải giờ dạy chữ.
Ai trả tiền: miễn phí từ 2019 nhưng không phải miễn hết
Từ tháng 10/2019, Nhật thực hiện chính sách miễn phí giáo dục và chăm sóc mầm non (yōji kyōiku no mushōka). Trẻ 3–5 tuổi được miễn phí cơ bản ở hoikuen, kodomo-en và yochien tham gia hệ thống mới; yochien ngoài hệ được hỗ trợ đến một mức trần. Trẻ 0–2 tuổi chỉ được miễn nếu hộ thuộc diện miễn thuế cư trú, tức nhóm thu nhập thấp.
Những khoản không nằm trong chữ "miễn phí": tiền ăn (đặc biệt phần thức ăn chính và phụ với trẻ 3–5 tuổi), đồng phục, đi lại bằng xe trường, phí sự kiện, phí trông thêm ngoài giờ. Trước 2019, phí hoikuen tính theo thu nhập do đô thị quy định, nên chính sách mới làm lợi nhiều hơn cho hộ thu nhập trung bình và cao. Đây là điểm các nhà kinh tế học Nhật phê phán khá nhiều: tiền ngân sách lớn đi vào giảm phí, trong khi vấn đề thiếu chỗ và thiếu hoikushi chưa được giải xong.
Bài học cho người đọc chính sách là một từ "miễn phí" có thể mang nhiều nghĩa khác nhau. Ở Nhật nó là miễn phần phí dịch vụ cơ bản cho một nhóm tuổi; ở các nước khác nó có thể là số giờ miễn phí mỗi tuần, hay miễn học phí ở trường công nhưng không ở trường tư. Bài riêng về cách các nước chi trả cho mầm non trong chuyên mục này so sánh các kiểu đó.
Giáo viên: hai chứng chỉ, một bài toán thiếu người
Giáo viên yochien. Cần giấy phép giáo viên mẫu giáo (yōchien kyōyu menkyo), lấy qua chương trình đào tạo ở cao đẳng ngắn hạn hoặc đại học, chia hạng theo trình độ. Đây là giấy phép giáo viên như các bậc học khác trong hệ trường của Nhật.
Hoikushi. Chứng chỉ quốc gia về chăm sóc trẻ, lấy qua tốt nghiệp trường đào tạo được chỉ định hoặc thi quốc gia. Từ năm 2003, hoikushi trở thành danh xưng nghề được luật bảo hộ, người không có chứng chỉ không được tự xưng.
Người có cả hai. Kodomo-en loại hợp nhất cần người có cả hai chứng chỉ, gọi là hoiku kyōyu. Chính phủ có cơ chế cho người đã có một chứng chỉ học bổ sung để lấy chứng chỉ còn lại.
Thiếu người đứng lớp. Báo cáo của chính phủ và các khảo sát nghề nghiệp nhiều năm ghi nhận tình trạng nhiều người có chứng chỉ hoikushi nhưng không làm nghề, lý do thường nêu là lương thấp so với khối lượng việc và trách nhiệm. Chính phủ đã có các đợt cải thiện đãi ngộ, và gần đây chỉnh lại tỷ lệ giáo viên trên trẻ ở nhóm 3–5 tuổi, vốn bị coi là đông hơn mặt bằng các nước giàu.
Đặt Nhật cạnh Việt Nam: một bài toán chia đôi quen thuộc
Việt Nam không chia mầm non thành hai bộ như Nhật. Luật Giáo dục 2019 đặt cả nhà trẻ (3–36 tháng) lẫn mẫu giáo (3–6 tuổi) vào một bậc giáo dục mầm non, cùng một Chương trình giáo dục mầm non do Bộ GD&ĐT ban hành, và trường mầm non thường nhận cả hai nhóm tuổi trong một khuôn viên. Nhìn từ cấu trúc, mô hình Việt Nam gần với kodomo-en hơn là với cặp yochien và hoikuen tách rời.
Nhưng nhu cầu thì giống nhau đến lạ. Gia đình Việt ở đô thị cần trông con cả ngày, đón muộn, có bữa ăn và giấc ngủ trưa, tức là cần phần "hoikuen". Đồng thời họ muốn con được học, được chuẩn bị vào lớp 1, tức là phần "yochien". Ở Nhật, hai nhu cầu được hai loại cơ sở đáp ứng và nhà nước phân bổ chỗ theo hoàn cảnh gia đình. Ở Việt Nam, một trường đáp ứng cả hai, còn chỗ ở trường công lập được xếp theo tuyến cư trú, phần thiếu được nhóm trẻ và trường tư thục bù.
Một chỗ khác đáng kể là người đứng lớp. Nhật có hai chứng chỉ nghề cho hai chức năng; Việt Nam có một chuẩn giáo viên mầm non chung, cao đẳng sư phạm trở lên theo Luật Giáo dục 2019, còn người chăm sóc ở nhóm trẻ độc lập có yêu cầu riêng. Khi so sánh, nên so từng chức năng với nhau chứ đừng so tên cơ sở.
Phụ huynh Việt nên đọc "mầm non kiểu Nhật" thế nào
Ở Việt Nam có trường giới thiệu mình theo "giáo dục Nhật Bản" hoặc theo một phương pháp gắn với Nhật. Vài câu hỏi giúp tách phần thật khỏi phần nhãn:
- Trường đang nói tới hệ thống nào: cách sinh hoạt tự lập của yochien, cách chăm sóc cả ngày của hoikuen, hay một phương pháp sư phạm riêng do một người Nhật đề xướng? Ba thứ này rất khác nhau.
- Có giáo viên được đào tạo ở Nhật hoặc có chứng chỉ hoikushi không, hay chỉ có giáo trình dịch? Ở Nhật, phần "Nhật" nằm ở người đứng lớp nhiều hơn ở tài liệu.
- Nếu trường nhấn mạnh tự lập và kỷ luật sinh hoạt, hỏi cụ thể một ngày của trẻ trông như thế nào: trẻ tự thay đồ, tự cất đồ, ăn cùng nhau, chơi ngoài trời bao lâu.
- Sĩ số lớp và số người lớn mỗi lớp là bao nhiêu? Đây là thứ phụ huynh có thể đếm khi đến thăm, không cần tin lời giới thiệu.
- Chương trình có bám Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT không? Trường ở Việt Nam vẫn phải theo khung quốc gia, phần "kiểu Nhật" chỉ có thể là phần bổ sung.
Còn các phương pháp sư phạm cụ thể và lời khuyên chọn chương trình cho con, chuyên mục này không đi sâu; đó là phần việc của trang chuyên về phương pháp trong hệ Global Star.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ Nhật vào tiểu học lúc mấy tuổi?
Năm học Nhật bắt đầu tháng 4. Trẻ vào lớp 1 vào tháng 4 sau khi tròn 6 tuổi, tính theo mốc ngày 2 tháng 4. Vì vậy trẻ sinh đầu tháng 4 và trẻ sinh cuối tháng 3 năm sau học cùng lớp, chênh nhau gần một tuổi.
Taiki jido là gì và đến nay còn không?
Taiki jido là trẻ đã được xác nhận đủ điều kiện vào hoikuen nhưng chưa được xếp chỗ. Con số từng rất cao ở các đô thị lớn trong thập niên 2010, rồi giảm mạnh nhờ mở thêm cơ sở và do số trẻ sinh ra giảm. Số chính thức được Cơ quan Trẻ em và Gia đình công bố mỗi năm.
Người nước ngoài sống ở Nhật có được hưởng miễn phí mầm non không?
Chính sách áp dụng theo nơi cư trú và đăng ký với đô thị, không theo quốc tịch. Gia đình nước ngoài cư trú hợp pháp làm thủ tục như người Nhật, và với hoikuen vẫn phải qua bước xác nhận nhu cầu chăm sóc.
Yochien có dạy đọc viết không?
Hướng dẫn chương trình không đặt giờ dạy chữ. Trẻ làm quen với chữ hiragana qua tên mình, tranh truyện và trò chơi. Một số yochien tư thục tự thêm hoạt động mang tính học thuật, nhưng đó là lựa chọn của từng trường.
Kodomo-en có phải là loại tốt nhất trong ba loại không?
Không có thứ hạng giữa ba loại. Kodomo-en tiện cho gia đình có hoàn cảnh thay đổi, ví dụ mẹ nghỉ việc hay đi làm lại, vì trẻ không phải đổi trường. Chất lượng phụ thuộc từng cơ sở, giáo viên và sĩ số, không phụ thuộc tên gọi.
Đọc tài liệu chính thức về mầm non Nhật ở đâu?
Trang của Bộ Giáo dục Nhật (MEXT) có bản tiếng Anh về hệ thống trường, trong đó có yochien. Trang của Cơ quan Trẻ em và Gia đình có tài liệu về hoikuen và chính sách miễn phí. Báo cáo quốc gia gửi OECD cũng tóm tắt khá đầy đủ.