Giáo dục khai phóng, hiểu cho tuổi mầm non, là cách giáo dục nhằm mở rộng trải nghiệm và nuôi khả năng tự suy nghĩ của trẻ, thay vì chuyên môn hoá sớm hay luyện kỹ năng đơn lẻ. Chữ này gốc từ truyền thống "nghệ thuật tự do" (liberal arts) của phương Tây; trong tiếng Việt, "khai" là mở, "phóng" là thả ra, giải phóng. Ở trường mầm non, nó thường đứng cạnh vài chữ triết lý khác cùng nói một ý: trẻ là người học chủ động, phải được phát triển trọn vẹn.
Các chữ đó là: giáo dục toàn diện, chăm lo mọi mặt của đứa trẻ; lấy trẻ làm trung tâm, tổ chức việc dạy quanh nhu cầu và hứng thú của trẻ; thực hành phù hợp với sự phát triển (DAP), khung của Hiệp hội Giáo dục Trẻ nhỏ Quốc gia Hoa Kỳ (NAEYC); cá thể hoá, điều chỉnh cho từng trẻ; học tập suốt đời; và nhóm kỹ năng 4C. Bài này giải nghĩa nguồn gốc từng chữ và chỉ ra chúng trông thế nào trong một lớp thật. Chữ khai phóng trong triết lý của chính hệ Global Star có bài riêng ở danh mục câu chuyện thương hiệu của trang này.
Khai phóng: từ "nghệ thuật của người tự do" tới lớp mầm non
Ở La Mã cổ đại, artes liberales là những môn học dành cho người tự do, phân biệt với kỹ năng nghề của nô lệ và thợ thủ công. Thời Trung cổ, chúng được gom thành bảy môn: ba môn về ngôn từ (ngữ pháp, tu từ, lôgic) và bốn môn về số (số học, hình học, âm nhạc, thiên văn). Đại học hiện đại kế thừa tinh thần đó trong mô hình giáo dục khai phóng: học rộng nhiều lĩnh vực, rèn tư duy phản biện, diễn đạt, khả năng tự học, trước khi đi vào chuyên môn hẹp. Các trường đại học khai phóng ở Mỹ là ví dụ quen thuộc.
Khi chữ này về tới mầm non, nó không còn nghĩa là học bảy môn. Nó mang ba ý chính. Một là rộng trước, hẹp sau: cho trẻ tiếp xúc nhiều loại trải nghiệm (thiên nhiên, nghệ thuật, vận động, ngôn ngữ, con số) thay vì luyện sớm một kỹ năng. Hai là nuôi tư duy độc lập: trẻ được hỏi, được đoán, được nói ý kiến khác. Ba là giải phóng tiềm năng, gần với nghĩa Hán Việt: người lớn mở đường, không ép khuôn.
Vì là chữ triết lý, khai phóng không có định nghĩa pháp lý hay tiêu chuẩn đo. Hai trường cùng nói "khai phóng" có thể làm rất khác nhau. Câu nên hỏi là chữ đó hiện ra thế nào trong một ngày của lớp: trẻ có được chọn hoạt động không, cô hỏi câu mở hay câu có một đáp án, sản phẩm của trẻ giống hệt nhau hay mỗi bé một kiểu.
Giáo dục toàn diện: chữ có trong luật
Khác với khai phóng, toàn diện là chữ có trong văn bản pháp luật. Luật Giáo dục 2019 đặt mục tiêu giáo dục là phát triển toàn diện con người Việt Nam. Riêng với mầm non, mục tiêu được nêu là giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1. Năm lĩnh vực phát triển trong chương trình giáo dục mầm non chính là cách chữ "toàn diện" được cụ thể hoá.
Trên thế giới, ý tưởng tương tự được gọi là holistic education hay giáo dục "trọn vẹn đứa trẻ" (whole child). Năm 2007, hiệp hội ASCD của Mỹ phát động sáng kiến Whole Child, nhấn mạnh trẻ cần được khoẻ mạnh, an toàn, gắn kết, được hỗ trợ và được thử thách, không chỉ được đo bằng điểm thi.
Ý nghĩa thực tế cho phụ huynh: một ngày ở trường mầm non mà gần hết thời gian dành cho chữ, số, tiếng Anh, còn vận động, nghệ thuật, chơi với bạn bị cắt bớt, là đang lệch khỏi mục tiêu toàn diện, dù có thể làm phụ huynh thấy con "học được nhiều". Ngược lại, một lớp chơi nhiều mà không ai để ý con có tiến bộ về ngôn ngữ hay nhận thức cũng không toàn diện. Chữ này đòi hỏi sự cân bằng có chủ ý.
Lấy trẻ làm trung tâm: nghĩa gốc và những hiểu lầm
Dòng tư tưởng. Ý tưởng giáo dục bắt đầu từ đứa trẻ có từ lâu: Jean-Jacques Rousseau trong tác phẩm Émile (1762) cho rằng giáo dục phải theo nhịp tự nhiên của trẻ; Friedrich Fröbel lập kindergarten năm 1840 với trọng tâm là chơi; John Dewey ở Mỹ đầu thế kỷ 20 đặt kinh nghiệm và hứng thú của người học vào giữa việc dạy.
Ở Việt Nam. Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai chuyên đề xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm trong giai đoạn 2016–2020, tập trung vào môi trường lớp, cách tổ chức hoạt động và quan hệ giữa cô và trẻ. Vì vậy chữ này xuất hiện rất nhiều trong tài liệu của các trường.
Nghĩa đúng. Lấy trẻ làm trung tâm là khi lên kế hoạch, cô bắt đầu từ việc quan sát trẻ: trẻ đang quan tâm gì, đang ở mức nào, cần gì tiếp. Trẻ được chọn, được tham gia quyết định trong khuôn khổ người lớn đặt ra.
Hiểu lầm thứ nhất: trẻ muốn gì làm nấy. Lấy trẻ làm trung tâm vẫn có giới hạn, nề nếp và mục tiêu; người lớn vẫn quyết định khung, chỉ là quyết định dựa trên hiểu biết về trẻ.
Hiểu lầm thứ hai: cô không dạy. Cô vẫn dạy, có khi rất trực tiếp, như chỉ cách cầm kéo hay cách rửa tay. Điểm khác là cô chọn lúc dạy và cách dạy theo trẻ, không theo một giáo án đọc cho cả lớp.
Thực hành phù hợp với sự phát triển (DAP)
NAEYC ra tuyên bố đầu tiên về thực hành phù hợp với sự phát triển năm 1986, Sue Bredekamp biên tập thành sách năm 1987, và tuyên bố đã được sửa vào các năm 1997, 2009, 2020. Bản 2020 nêu ba điều người dạy phải cân nhắc khi ra mọi quyết định: hiểu biết chung về phát triển của trẻ ở độ tuổi đó, hiểu biết về từng trẻ, và bối cảnh xã hội, văn hoá của trẻ. Bảng dưới đặt vài ví dụ cạnh nhau để thấy chữ này trong lớp.
| Tình huống | Phù hợp với sự phát triển | Không phù hợp |
|---|---|---|
| Trẻ 3 tuổi học về số | Đếm cốc khi chia đồ ăn, so ai nhiều hơn khi chơi hạt | Ngồi bàn tô số theo mẫu nhiều trang mỗi ngày |
| Trẻ 4 tuổi chưa ngồi yên lâu | Hoạt động ngắn, xen vận động, cho trẻ chọn chỗ ngồi | Phạt đứng góc vì trẻ cựa quậy |
| Lớp có trẻ nói hai thứ tiếng ở nhà | Cô học vài từ tiếng nhà của trẻ, mời gia đình kể chuyện | Cấm trẻ dùng tiếng nhà trong lớp |
| Trẻ 5 tuổi làm quen chữ | Tìm chữ cái trong tên mình, chơi với âm, nghe đọc truyện mỗi ngày | Luyện viết chính tả để chuẩn bị thi vào lớp 1 |
| Trẻ vẽ tranh | Cho trẻ chọn vật liệu, hỏi trẻ kể về tranh | Cả lớp vẽ theo một mẫu, cô sửa cho giống |
DAP không phải là một phương pháp có giáo cụ riêng mà là một khung để soi mọi phương pháp. Một lớp Montessori, Reggio hay theo chương trình của Bộ đều có thể phù hợp hoặc không phù hợp với sự phát triển, tuỳ cách làm. Chữ "phù hợp" cũng không có nghĩa là dễ: thử thách vừa tầm, như khái niệm vùng phát triển gần ở bài học qua chơi trong danh mục này, là một phần của thực hành phù hợp.
Cá thể hoá và phân hoá: cùng một lớp, mỗi trẻ một lối
Cá thể hoá là điều chỉnh mục tiêu, cách dạy, nhịp độ cho từng trẻ dựa trên quan sát. Ở mầm non, nó thường hiện ra rất giản dị: cô biết bé A cần được báo trước khi chuyển hoạt động, bé B đã đếm tới 20 nên cần thử thách khác, bé C mới vào lớp nên cần cô ngồi gần trong giờ ăn. Chữ phân hoá (differentiation) gần nghĩa, hay dùng khi cô chuẩn bị nhiều mức độ của cùng một hoạt động để mỗi trẻ chọn mức vừa với mình.
Điều kiện để cá thể hoá là người lớn có thời gian quan sát và ghi lại, nên nó phụ thuộc nhiều vào sĩ số và tỷ lệ cô trên trẻ. Một lớp 35 trẻ với hai cô vẫn cá thể hoá được ở mức nào đó, nhưng khó hơn nhiều so với lớp 20 trẻ ba cô. Khi một trường nói "giáo dục cá thể hoá", câu thực tế cần hỏi là cô có ghi chép quan sát cho từng trẻ không, và kế hoạch lớp có thay đổi theo những ghi chép đó không.
Cá thể hoá ở đây khác với kế hoạch giáo dục cá nhân cho trẻ có nhu cầu đặc biệt, đã giải nghĩa ở bài về can thiệp sớm trong danh mục này. Cá thể hoá là nguyên tắc cho mọi trẻ; kế hoạch giáo dục cá nhân là văn bản chính thức cho một trẻ cần hỗ trợ riêng.
Học tập suốt đời, công dân toàn cầu, kỹ năng 4C: những chữ nhìn về tương lai
Nhóm chữ cuối thường xuất hiện ở phần "tầm nhìn" của trường. Chúng có nguồn gốc rõ ràng, nhưng khi đặt vào mầm non cần được dịch ra việc cụ thể:
- Học tập suốt đời. Khái niệm được UNESCO đẩy mạnh từ báo cáo Learning to Be (1972, nhóm do Edgar Faure chủ trì), rồi báo cáo của nhóm Jacques Delors (1996) với bốn trụ cột: học để biết, học để làm, học để chung sống, học để làm người. Ở mầm non, nó nghĩa là giữ được sự tò mò và niềm vui học, thứ quý hơn bất kỳ kiến thức sớm nào.
- Công dân toàn cầu. UNESCO dùng chữ giáo dục công dân toàn cầu để chỉ việc nuôi hiểu biết và tôn trọng sự đa dạng, trách nhiệm với cộng đồng rộng hơn. Ở tuổi mầm non, nó bắt đầu từ việc biết có những gia đình, ngôn ngữ, món ăn khác nhà mình và thấy điều đó thú vị.
- Kỹ năng 4C. Bốn kỹ năng tư duy phản biện, giao tiếp, hợp tác và sáng tạo được tổ chức Partnership for 21st Century Skills ở Mỹ phổ biến từ những năm 2000. Ở tuổi mầm non, chúng hiện ra qua chơi: hỏi "vì sao", kể lại cho bạn, cùng dựng một công trình, dùng đồ vật theo cách mới.
- Kỹ năng thế kỷ 21. Tên gọi chung cho nhóm kỹ năng như trên, kèm hiểu biết công nghệ, tự quản lý. Chữ này không gắn với một khung duy nhất; mỗi tổ chức liệt kê một kiểu.
Các chữ triết lý chỉ có nghĩa khi chúng thành việc làm trong lớp. Cách kiểm đơn giản nhất là xin xem một buổi sáng: trẻ có được chọn, được hỏi, được chơi với bạn, được vận động không; cô đứng ở đâu, nói những câu gì. Việc đọc lời giới thiệu và các số liệu trường tự công bố có bài riêng ở danh mục đọc hiểu thông tin trường mầm non của trang này.
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục khai phóng ở mầm non có phải là cho trẻ chơi tự do hoàn toàn?
Không. Khai phóng nhấn vào việc mở rộng trải nghiệm và nuôi khả năng tự suy nghĩ, nhưng vẫn cần người lớn chuẩn bị môi trường, đặt giới hạn và có mục tiêu. Chơi tự do là một phần quan trọng, bên cạnh chơi có hướng dẫn, hoạt động học và sinh hoạt có nề nếp. Câu nên hỏi là trẻ được chọn và được nghĩ ở những lúc nào trong ngày.
Lấy trẻ làm trung tâm có làm con khó vào nếp lớp 1 không?
Không nhất thiết. Lấy trẻ làm trung tâm vẫn có nề nếp, giới hạn và thói quen, chỉ là chúng được dạy theo cách hợp với trẻ. Trẻ được chủ động thường tự lập hơn, biết nói nhu cầu, biết bắt đầu một việc. Năm lớp lá nên có thêm các hoạt động làm quen với nếp tiểu học như ngồi nghe lâu hơn, làm theo chỉ dẫn nhiều bước.
DAP có được áp dụng ở Việt Nam không?
DAP là khung của một hiệp hội nghề nghiệp ở Mỹ, không phải quy định ở Việt Nam. Tuy vậy, tinh thần của nó gần với nhiều nguyên tắc trong chương trình giáo dục mầm non Việt Nam, như chơi là hoạt động chủ đạo, không dạy trước chương trình lớp 1, đánh giá bằng quan sát. Một số trường dùng DAP làm tham chiếu khi đào tạo giáo viên.
Giáo dục toàn diện có nghĩa là con phải học thật nhiều môn?
Không. Toàn diện là chăm lo đủ các mặt của đứa trẻ: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm, xã hội, thẩm mỹ. Thêm nhiều môn học thêm có thể làm ngày của con kín lịch mà thiếu thời gian chơi, nghỉ, vận động, tức là kém toàn diện hơn. Cân bằng các mặt quan trọng hơn số lượng hoạt động.
Kỹ năng 4C có dạy được cho trẻ 3 tuổi không?
Có, nhưng không dạy như một môn. Với trẻ 3 tuổi, tư duy phản biện là hỏi vì sao, giao tiếp là kể lại điều mình thấy, hợp tác là chơi cùng bạn, sáng tạo là dùng một đồ vật theo cách mới. Những kỹ năng đó lớn lên qua chơi và trò chuyện với người lớn, không qua bài giảng về kỹ năng.
Làm sao biết một trường có thực hiện đúng triết lý họ nói?
Hỏi xem một buổi ở lớp và nhìn những điều cụ thể: trẻ có được chọn hoạt động, cô hỏi câu mở hay câu đóng, sản phẩm của trẻ có khác nhau không, cô ghi chép quan sát thế nào. Hỏi thêm một ví dụ gần đây về việc lớp đổi kế hoạch theo hứng thú của trẻ. Câu trả lời cụ thể đáng tin hơn khẩu hiệu.