Montessori, Reggio Emilia và Waldorf là ba phương pháp giáo dục sớm có lịch sử dài nhất còn được dùng rộng rãi. Montessori (Ý, 1907) nhấn vào môi trường được chuẩn bị và giáo cụ để trẻ tự làm, tự sửa; Reggio Emilia (Ý, sau 1945) coi trẻ là người có năng lực, học qua dự án và nhiều "ngôn ngữ" biểu đạt; Waldorf (Đức, 1919) nhấn vào nhịp sinh hoạt, chơi tưởng tượng và hoãn việc học chữ. Cả ba là phương pháp, tức một cách tổ chức lớp và vai của người lớn, chứ không phải chương trình thay cho chương trình của Bộ.
Cạnh ba tên đó, phụ huynh hay gặp: HighScope là phương pháp Mỹ với chu trình lập kế hoạch, làm, nhìn lại; trường rừng là mô hình học phần lớn thời gian ngoài trời; dạy học theo dự án đã giải nghĩa ở bài về chương trình trong danh mục này; thẻ chớp gắn với tên Glenn Doman hay Shichida là cách dạy sớm bằng thẻ hình, bằng chứng yếu. Các chữ đi kèm như "lấy cảm hứng từ", "kết hợp" cũng cần đọc kỹ. Phương pháp sư phạm cụ thể của hệ Global Star và tư vấn chọn lớp nằm ở trang Global Nexus; bài này chỉ giải nghĩa tên gọi.
Một "phương pháp" mầm non gồm những gì
Khi trường nói "dạy theo phương pháp X", chữ phương pháp thường gói ba lớp. Lớp thứ nhất là quan niệm về đứa trẻ: trẻ học bằng cách nào, người lớn nên đứng ở đâu. Lớp thứ hai là cách bày lớp và đồ dùng: kệ thấp hay bàn ghế xếp hàng, giáo cụ riêng hay đồ vật thường ngày. Lớp thứ ba là vai của giáo viên: người giảng, người hướng dẫn, người quan sát hay người cùng nghiên cứu với trẻ. Hai trường cùng một tên phương pháp có thể giống nhau ở lớp thứ hai (đồ dùng) mà khác hẳn ở lớp thứ ba (cô làm gì), và lớp thứ ba mới quyết định nhiều nhất.
Một điểm hay bị bỏ qua: phần lớn các tên gọi này không được bảo hộ như một nhãn hiệu độc quyền. Bất kỳ trường nào cũng có thể ghi Montessori lên biển; Reggio Emilia là tên một thành phố, không phải chứng chỉ. Một số tổ chức có hệ thống đào tạo và công nhận riêng, như Hiệp hội Montessori Quốc tế (AMI) do chính Maria Montessori lập năm 1929, Hiệp hội Montessori Hoa Kỳ (AMS), Quỹ HighScope, hay mạng lưới các trường Waldorf, nhưng việc tham gia là tự nguyện.
Vì vậy, câu hỏi tốt nhất không phải "trường có dạy Montessori không" mà là "cô của lớp con được đào tạo về phương pháp đó ở đâu, bao lâu, và một buổi sáng ở lớp diễn ra thế nào".
Montessori: môi trường được chuẩn bị và giáo cụ tự sửa lỗi
Nguồn gốc. Maria Montessori, một trong những nữ bác sĩ đầu tiên của Ý, mở Casa dei Bambini (Ngôi nhà trẻ em) ở khu San Lorenzo, Roma, vào tháng 1 năm 1907, nhận trẻ 3–6 tuổi của các gia đình lao động. Bà quan sát trẻ rồi điều chỉnh đồ dùng và cách tổ chức, và viết lại thành phương pháp mang tên mình.
Môi trường được chuẩn bị. Lớp có kệ thấp, mỗi giáo cụ một chỗ cố định, đồ vật vừa tay trẻ, để trẻ tự lấy, tự làm, tự cất. Người lớn chuẩn bị môi trường trước, rồi lùi lại.
Giáo cụ và tự sửa lỗi. Giáo cụ Montessori được thiết kế sao cho chính đồ vật cho trẻ biết mình sai, như bộ trụ có núm chỉ vừa một lỗ duy nhất. Trẻ sửa mà không cần người lớn chấm, đó là ý của chữ "kiểm soát lỗi".
Chu kỳ làm việc và lớp đa độ tuổi. Lớp thường có một khoảng dài buổi sáng, khoảng ba giờ, để trẻ chọn việc và làm không bị ngắt. Trẻ 3–6 tuổi học chung để trẻ lớn làm mẫu, trẻ nhỏ học theo.
Thời kỳ nhạy cảm. Montessori cho rằng trẻ có những giai đoạn đặc biệt nhạy với trật tự, ngôn ngữ, vận động tinh. Đây là quan sát của bà, phần nào gần với khái niệm giai đoạn nhạy cảm trong khoa học phát triển hiện đại, nhưng không nên hiểu là "lỡ mốc là mất".
Câu nên hỏi. Lớp có đủ khoảng thời gian làm việc liền mạch không, hay chỉ có một tiết Montessori xen giữa ngày; giáo viên học ở đâu; giáo cụ có đủ bộ không. Học cụ toán Montessori có bài riêng ở trang Global Star Talents.
Reggio Emilia: trăm ngôn ngữ, xưởng vẽ và tài liệu hoá
Nguồn gốc. Sau Thế chiến thứ hai, phụ huynh ở vùng quanh thành phố Reggio Emilia (miền bắc nước Ý) tự góp sức xây trường cho con. Nhà giáo Loris Malaguzzi gắn bó với phong trào đó và về sau dẫn dắt hệ thống trường mầm non của thành phố. Reggio Emilia không phải là phương pháp đóng gói; nó là kinh nghiệm của một hệ thống trường công lập cụ thể.
Hình ảnh đứa trẻ có năng lực. Trẻ được coi là người giàu tiềm năng, có quyền và có ý kiến, cùng người lớn xây kiến thức. Bài thơ nổi tiếng của Malaguzzi nói trẻ có "một trăm ngôn ngữ": vẽ, nặn, xây, múa, kể, và nhà trường thường chỉ cho trẻ dùng một vài.
Xưởng (atelier) và người phụ trách xưởng. Mỗi trường có xưởng đầy vật liệu nghệ thuật và một người có đào tạo nghệ thuật (atelierista) làm việc cùng giáo viên. Bên cạnh có chuyên gia sư phạm (pedagogista) hỗ trợ nhiều trường.
Tài liệu hoá. Cô ghi chép, chụp ảnh, giữ lời nói và sản phẩm của trẻ trong quá trình làm dự án, rồi dùng chúng để cùng trẻ và phụ huynh nhìn lại việc học. Tài liệu hoá là công cụ suy nghĩ của người dạy, không chỉ là trang trí tường.
Môi trường là người thầy thứ ba. Sau cha mẹ và giáo viên, không gian lớp được coi là một người thầy: ánh sáng, gương, khu chung, đồ vật thật.
Câu nên hỏi. Trường "theo Reggio" hay "lấy cảm hứng từ Reggio"; một dự án gần đây của lớp đi từ câu hỏi nào; tài liệu hoá được dùng thế nào. Cách trưng bày và ghi lại quá trình của trẻ có bài riêng ở trang Global Nexus.
Waldorf (Steiner): nhịp sinh hoạt, chơi tưởng tượng, hoãn chữ
Trường Waldorf đầu tiên mở năm 1919 tại Stuttgart (Đức), dành cho con em công nhân nhà máy thuốc lá Waldorf-Astoria, theo ý tưởng của nhà triết học Rudolf Steiner. Từ đó, mạng lưới trường Waldorf hay trường Steiner lan ra nhiều nước, có cả bậc mầm non lẫn phổ thông.
Ở mầm non Waldorf, chữ quan trọng nhất là nhịp: một ngày, một tuần, một năm lặp lại theo trật tự quen thuộc (ngày nướng bánh, ngày vẽ màu nước, các mùa và lễ trong năm), giúp trẻ yên tâm. Trẻ học nhiều bằng bắt chước người lớn làm việc thật như nấu, may, làm vườn. Đồ chơi thường đơn giản, làm từ vật liệu tự nhiên (gỗ, len, vải), cố ý ít chi tiết để trẻ tưởng tượng. Kể chuyện bằng lời, hát, chơi ngoài trời chiếm nhiều thời gian. Việc học đọc, học viết chính thức thường được hoãn tới khoảng 7 tuổi, và màn hình hầu như vắng mặt.
Nên biết thêm: phương pháp gắn với hệ triết học nhân trí học (anthroposophy) của Steiner, và một số quan niệm trong đó không có cơ sở khoa học, là điểm từng bị giới nghiên cứu và phụ huynh ở nhiều nước tranh luận. Các trường Waldorf hiện nay áp dụng ở mức khác nhau. Câu nên hỏi một trường Waldorf là trường giữ những nguyên tắc nào, vì sao, và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1 trong hệ thống giáo dục Việt Nam ra sao khi hoãn chữ.
HighScope, trường rừng, thẻ chớp và những tên gọi khác
Bảng dưới gom các tên gọi còn lại phụ huynh hay gặp ở Việt Nam, xếp theo nguồn gốc, ý chính và mức bằng chứng đã có. Mức bằng chứng chỉ là nhận định chung theo các tổng quan đã công bố, không phải chấm điểm từng trường.
| Tên gọi | Nguồn gốc | Ý chính | Mức bằng chứng |
|---|---|---|---|
| HighScope | David Weikart và cộng sự, Michigan (Mỹ), từ thập niên 1960 | Chu trình lập kế hoạch, làm, nhìn lại; trẻ chủ động chọn việc; cô quan sát theo các chỉ báo phát triển | Có nghiên cứu dài hạn Perry Preschool, mẫu nhỏ, bối cảnh Mỹ |
| Trường rừng (forest school, mầm non rừng) | Phổ biến ở Đan Mạch, Đức từ giữa thế kỷ 20, sau đó lan sang Anh | Phần lớn thời gian ngoài trời, mọi thời tiết; chơi với tự nhiên, chấp nhận rủi ro vừa phải | Nghiên cứu còn ít, chủ yếu quan sát; tín hiệu tốt về vận động, chú ý |
| Tools of the Mind | Elena Bodrova và Deborah Leong, dựa trên lý thuyết của Vygotsky | Chơi đóng vai có kế hoạch để rèn tự điều chỉnh | Có thử nghiệm ngẫu nhiên, kết quả không đồng nhất |
| Thẻ chớp (Glenn Doman) | Sách dạy trẻ sơ sinh đọc của Glenn Doman, Mỹ, thập niên 1960 | Chiếu thẻ chữ, thẻ chấm nhanh cho trẻ rất nhỏ | Không có bằng chứng vững cho tuyên bố dạy trẻ sơ sinh đọc |
| Phương pháp Shichida | Makoto Shichida, Nhật Bản | Thẻ chớp, bài tập trí nhớ, nói về "phát triển não phải" | Quan niệm não phải, não trái là ngộ nhận; chưa có nghiên cứu độc lập vững |
Hai dòng cuối không nhằm chê trường nào. Lý do đặt chúng cạnh nhau là cách bạn đọc lời giới thiệu: khi một phương pháp hứa hẹn kết quả lớn về trí thông minh hay "kích hoạt não", hãy hỏi nghiên cứu nào, ai làm, có nhóm đối chứng không. Danh mục nghiên cứu về giáo dục sớm của trang này có bài về cách đọc một nghiên cứu.
"Theo", "lấy cảm hứng", "kết hợp": đọc chữ đi kèm tên phương pháp
Phần lớn trường ở Việt Nam không theo nguyên bản một phương pháp, và điều đó không sai: họ phải thực hiện chương trình của Bộ, phải hợp với sĩ số và mặt bằng thật. Chữ đi kèm cho biết mức độ:
- "Trường Montessori", "theo phương pháp". Ngụ ý lớp được tổ chức trọn theo phương pháp đó. Nên hỏi chứng chỉ của giáo viên và có thuộc tổ chức công nhận nào không.
- "Lấy cảm hứng từ". Trường mượn một số nguyên tắc, như tài liệu hoá của Reggio hay kệ thấp của Montessori, trên nền cách làm của mình. Hỏi cụ thể đã mượn những gì.
- "Kết hợp nhiều phương pháp". Có thể là một cách làm được nghĩ kỹ, cũng có thể là danh sách tên gọi. Hỏi một ngày của lớp chia thời gian ra sao, phần nào theo phương pháp nào.
- "Giờ Montessori", "lớp Reggio". Khi phương pháp chỉ là một khung giờ trong tuần, đó là hoạt động bổ sung, không phải phương pháp của trường.
- Tên phương pháp riêng của hệ thống. Một số hệ trường đặt tên cho cách làm của mình, như Global Nexus của hệ Global Star. Trang Global Nexus mô tả phương pháp đó và cách nó đứng cạnh chương trình quốc gia.
Cách đọc lời quảng cáo nói chung, như chữ "chuẩn quốc tế" hay "phương pháp tiên tiến", có bài ở danh mục đọc hiểu thông tin trường mầm non của trang này. Phương pháp chỉ là phương tiện; điều phụ huynh thấy được ở con sau một học kỳ, như con có hào hứng đến lớp không, có kể về việc mình làm không, mới là thước đo gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trường Montessori ở Việt Nam có phải dạy chương trình của Bộ không?
Có. Phương pháp Montessori là một cách tổ chức lớp và dạy, không phải chương trình thay thế. Cơ sở giáo dục mầm non tại Việt Nam, dù dùng phương pháp nào, vẫn phải bảo đảm chương trình giáo dục mầm non theo quy định áp dụng cho loại trường đó. Trường tốt sẽ giải thích được hai thứ ghép với nhau thế nào.
Làm sao biết giáo viên có thật sự được đào tạo Montessori?
Bạn hỏi giáo viên học khoá nào, của tổ chức nào, kéo dài bao lâu, cho độ tuổi nào. Các khoá đào tạo Montessori đầy đủ cho lứa 3–6 tuổi thường kéo dài nhiều tháng, có thực tập. Một buổi tập huấn ngắn không đủ để đứng một lớp Montessori trọn vẹn. Xin xem chứng chỉ không phải là đòi hỏi quá đáng.
Reggio Emilia có giáo trình để mua về dạy không?
Không theo nghĩa một bộ giáo trình đóng gói. Reggio Emilia là kinh nghiệm của hệ thống trường của một thành phố Ý, được chia sẻ qua sách, triển lãm, khoá học và các chuyến tham quan. Các trường ở nơi khác thường gọi mình là lấy cảm hứng từ Reggio, và mỗi nơi tự xây cách làm cho bối cảnh của mình.
Con học Waldorf, chưa biết chữ, vào lớp 1 có theo kịp không?
Chương trình lớp 1 ở Việt Nam bắt đầu dạy chữ từ đầu năm, và mầm non không được dạy trước chương trình lớp 1. Trẻ chưa biết chữ khi vào lớp 1 là bình thường. Điều quan trọng hơn là con có sẵn sàng ngồi nghe, cầm bút, làm theo chỉ dẫn và chơi hoà với bạn. Bạn nên hỏi trường cách chuẩn bị cho chặng chuyển cấp.
Thẻ chớp có giúp con thông minh hơn không?
Hiện chưa có bằng chứng vững rằng chiếu thẻ chớp cho trẻ rất nhỏ làm trẻ thông minh hơn hay đọc sớm hơn một cách có ý nghĩa lâu dài. Trẻ có thể nhớ hình thẻ, nhưng đó khác với hiểu. Thời gian của trẻ nhỏ dành cho trò chuyện, đọc truyện cùng người lớn và chơi tự do có nền nghiên cứu chắc hơn.
Có nên chọn trường chỉ vì tên phương pháp không?
Không nên. Tên phương pháp cho biết trường muốn đi theo hướng nào, nhưng chất lượng nằm ở giáo viên của lớp con, sĩ số, sự ổn định và cách cô tương tác với trẻ. Bạn nên xem một buổi ở lớp, hỏi cô về cách xử lý một tình huống cụ thể, và quan sát con có thoải mái trong không gian đó không.