Can thiệp sớm là các dịch vụ hỗ trợ có kế hoạch cho trẻ nhỏ có chậm phát triển, khuyết tật hoặc nguy cơ cao, cùng gia đình của trẻ, bắt đầu càng gần thời điểm phát hiện càng tốt, thường trong những năm trước tuổi đi học. Nó gồm đánh giá, đặt mục tiêu, trị liệu (ngôn ngữ, vận động, hành vi) và hướng dẫn gia đình, không chỉ dành cho trẻ tự kỷ.
Các chữ đi cùng: giáo dục hoà nhập là trẻ khuyết tật học chung lớp với các bạn, có hỗ trợ; bán hoà nhập và chuyên biệt là hai phương thức còn lại mà Luật Người khuyết tật 2010 nêu; kế hoạch giáo dục cá nhân là bản mục tiêu và cách hỗ trợ riêng cho một trẻ; ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu là ba nghề trị liệu thường gặp; giáo viên hỗ trợ là người kèm trẻ trong lớp. Bài chỉ giải nghĩa thuật ngữ và không thay cho tư vấn y khoa; dịch vụ can thiệp cụ thể của hệ Global Star nằm ở trang Global Star Special.
Can thiệp sớm: vì sao "sớm" và vì sao có cả gia đình
Chữ "sớm" có hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất là sớm trong đời: những năm đầu là lúc não bộ thay đổi nhanh, các kỹ năng giao tiếp, vận động, ngôn ngữ đang hình thành, nên hỗ trợ đúng lúc có cơ hội tác động lớn hơn. Nghĩa thứ hai là sớm sau khi phát hiện: không chờ có chẩn đoán đầy đủ mới bắt đầu. Ở nhiều nước, một trẻ có chậm rõ về ngôn ngữ có thể được nhận hỗ trợ dựa trên kết quả đánh giá chức năng, trong lúc việc chẩn đoán vẫn tiếp tục.
Ở Mỹ, luật về giáo dục người khuyết tật (IDEA) có hẳn một phần dành cho trẻ từ sơ sinh tới 3 tuổi, gọi là chương trình can thiệp sớm, với bản kế hoạch dịch vụ cho gia đình (IFSP) thay vì kế hoạch chỉ cho riêng trẻ. Cách đặt tên ấy cho thấy một nguyên tắc chung của ngành: với trẻ rất nhỏ, gia đình là môi trường học chính, nên phần lớn hiệu quả đến từ những gì cha mẹ, ông bà làm cùng trẻ mỗi ngày, không chỉ từ vài giờ trị liệu mỗi tuần.
Can thiệp sớm không phải là "chữa" theo nghĩa uống thuốc khỏi bệnh. Mục tiêu là giúp trẻ phát triển tốt nhất khả năng của mình, tham gia được vào sinh hoạt gia đình và lớp học. Khi một nơi hứa "chữa khỏi" một tình trạng phát triển trong thời hạn ngắn, đó là điều nên hỏi lại kỹ.
Hoà nhập, bán hoà nhập, chuyên biệt: ba phương thức giáo dục
Luật Người khuyết tật 2010 nêu ba phương thức giáo dục người khuyết tật: giáo dục hoà nhập, giáo dục bán hoà nhập và giáo dục chuyên biệt. Bảng dưới giải nghĩa, kèm một chữ hay bị nhầm với hoà nhập.
| Phương thức | Nghĩa | Ở bậc mầm non thường trông thế nào |
|---|---|---|
| Hoà nhập | Trẻ khuyết tật học cùng lớp với trẻ khác, chương trình và môi trường được điều chỉnh để trẻ tham gia | Trẻ ở lớp mẫu giáo thường, có kế hoạch cá nhân, có thể có giáo viên hỗ trợ |
| Bán hoà nhập | Trẻ học một phần thời gian ở lớp chung, một phần ở lớp hoặc nhóm riêng | Buổi sáng học lớp chung, buổi chiều can thiệp cá nhân |
| Chuyên biệt | Trẻ học ở lớp, trường hoặc trung tâm chỉ dành cho trẻ có cùng nhu cầu | Lớp can thiệp chuyên biệt cho trẻ tự kỷ hoặc khiếm thính |
| Hội nhập (dễ nhầm) | Trẻ được xếp vào lớp chung nhưng lớp không thay đổi gì, trẻ tự thích nghi | Trẻ "ngồi chung lớp" mà không có hỗ trợ |
Chữ cuối là chỗ khác biệt quan trọng nhất. Hoà nhập thật đòi hỏi lớp thay đổi để đón trẻ: điều chỉnh mục tiêu, cách giao nhiệm vụ, chỗ ngồi, đôi khi thêm người. Gửi trẻ vào lớp chung mà không có gì thay đổi thường được giới chuyên môn gọi là hội nhập, và dễ khiến trẻ bị cô lập ngay giữa lớp. Việc thông tư về giáo dục hoà nhập cho người khuyết tật của Bộ (Thông tư 03/2018/TT-BGDĐT) quy định trách nhiệm của trường ra sao nên đọc ở bản hiện hành; quyền lợi của trẻ khuyết tật đi học mầm non có bài riêng trong mảng chính sách hỗ trợ gia đình của hệ trang Ngôi Sao Toàn Cầu.
Những chữ chỉ tình trạng: nghe nhiều, hiểu cho đúng
Chậm phát triển. Trẻ chậm rõ rệt so với khoảng thường gặp ở một hoặc nhiều mặt (vận động, ngôn ngữ, nhận thức, xã hội). Khi chậm ở nhiều mặt cùng lúc ở trẻ dưới 5 tuổi, bác sĩ có thể dùng chữ chậm phát triển toàn thể. Đây là mô tả, chưa phải là nguyên nhân.
Chậm nói, chậm phát triển ngôn ngữ. Trẻ nói ít từ, ghép câu muộn so với tuổi. Có trẻ chỉ chậm nói rồi bắt kịp; có trẻ chậm nói là dấu hiệu của vấn đề khác như nghe kém hay rối loạn phổ tự kỷ. Kiểm tra thính lực thường là một trong những bước đầu tiên bác sĩ đề nghị.
Rối loạn phổ tự kỷ. Từ năm 2013, sổ tay chẩn đoán DSM-5 gộp các chẩn đoán cũ (tự kỷ, Asperger…) thành một phổ, đặc trưng bởi khó khăn kéo dài trong giao tiếp, tương tác xã hội và các hành vi, sở thích lặp lại, hạn hẹp. Chữ "phổ" nói rằng mức độ và biểu hiện rất khác nhau giữa các trẻ.
Tăng động giảm chú ý. Ở trẻ mầm non, chữ "tăng động" hay bị dùng cho mọi trẻ hiếu động. Tăng động giảm chú ý là một chẩn đoán y khoa với tiêu chuẩn chặt, và trẻ dưới 4 tuổi hiếm khi được chẩn đoán vì sự hiếu động ở tuổi này rất đa dạng.
Khuyết tật và giấy xác nhận khuyết tật. Khuyết tật là khái niệm pháp lý trong Luật Người khuyết tật; việc xác định mức độ do hội đồng ở cấp xã thực hiện theo quy định. Giấy xác nhận mở ra một số quyền lợi về học tập, trợ giúp xã hội.
Ai được nói chữ nào. Cô giáo có thể mô tả điều quan sát được; chỉ bác sĩ có thẩm quyền mới đưa ra chẩn đoán. Một trung tâm dán nhãn "tự kỷ" cho trẻ sau một buổi chơi là làm sai vai.
Ai làm gì trong đội can thiệp
Can thiệp tốt thường do một nhóm người cùng làm, quanh trẻ và gia đình. Tên gọi nghề ở Việt Nam chưa thống nhất hẳn, nên bảng ghi cả tên hay gặp lẫn việc chính của mỗi người.
| Người | Việc chính | Hỏi gì khi gặp |
|---|---|---|
| Bác sĩ nhi khoa phát triển, bác sĩ tâm thần nhi | Khám, chẩn đoán, chỉ định xét nghiệm, theo dõi chung | Con cần đánh giá thêm mặt nào |
| Chuyên viên ngôn ngữ trị liệu (âm ngữ trị liệu) | Hỗ trợ hiểu và dùng ngôn ngữ, phát âm, giao tiếp, cả ăn nuốt | Mục tiêu giao tiếp ba tháng tới của con là gì |
| Chuyên viên hoạt động trị liệu | Kỹ năng tự phục vụ, vận động tinh, xử lý cảm giác trong sinh hoạt | Ở nhà cho con tập việc gì trong ngày |
| Chuyên viên vật lý trị liệu | Vận động thô, tư thế, sức cơ, thăng bằng | Bài tập nào làm được ở nhà an toàn |
| Nhà tâm lý lâm sàng, tâm lý giáo dục | Đánh giá phát triển, hành vi, cảm xúc; tư vấn gia đình | Kết quả đánh giá nói gì về điểm mạnh của con |
| Giáo viên giáo dục đặc biệt, giáo viên can thiệp | Dạy theo kế hoạch cá nhân, phối hợp với lớp chung | Con đang tiến ở mục tiêu nào |
| Giáo viên hỗ trợ (shadow) | Kèm trẻ trong lớp chung, giúp trẻ tham gia, rút dần khi trẻ tự làm được | Kế hoạch giảm dần hỗ trợ ra sao |
Trẻ không cần gặp đủ mọi người trong bảng. Điều nên có là một người điều phối, thường là bác sĩ hay giáo viên can thiệp chính, để các mục tiêu không chồng chéo và gia đình không phải tự ghép nối. Cách chọn nơi can thiệp và tham quan cơ sở có bài riêng ở trang Global Star Special.
Các cách tiếp cận can thiệp hay được nhắc tên
ABA (phân tích hành vi ứng dụng). Dựa trên nguyên lý học tập hành vi: chia kỹ năng thành bước nhỏ, củng cố khi trẻ làm được, đo tiến bộ đều đặn. Có bằng chứng lâu năm cho trẻ tự kỷ. Hình thức đã thay đổi nhiều từ các buổi tập cứng nhắc ngồi bàn sang cách làm trong tình huống tự nhiên hơn; cũng có tranh luận về cường độ và cách làm.
Các mô hình can thiệp tự nhiên theo phát triển. Kết hợp nguyên lý hành vi với hiểu biết về phát triển, can thiệp trong chơi và sinh hoạt hằng ngày, theo sở thích của trẻ. Mô hình Early Start Denver của Sally Rogers và Geraldine Dawson là ví dụ có thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2010.
Mô hình huấn luyện phụ huynh. Chuyên viên dạy cha mẹ cách tương tác, chờ, đáp lại tín hiệu của trẻ để giao tiếp phát triển trong sinh hoạt ở nhà. Hướng này được coi trọng vì trẻ ở với gia đình nhiều hơn ở với chuyên viên.
TEACCH và dạy học có cấu trúc. Bắt nguồn từ Đại học North Carolina (Mỹ) những năm 1970, nhấn vào sắp xếp không gian, lịch bằng hình, nhiệm vụ rõ ràng để trẻ tự lập hơn.
Những lời hứa nên cảnh giác. Các liệu pháp quảng cáo "chữa khỏi" tự kỷ bằng tế bào gốc, thải độc kim loại, chế độ ăn đặc biệt hay thực phẩm chức năng hiện không có bằng chứng vững, một số còn gây hại. Trước bất kỳ liệu pháp nào, bạn hỏi bác sĩ đang theo dõi con về bằng chứng và rủi ro.
Kế hoạch giáo dục cá nhân: các bước của một bản kế hoạch tốt
Kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP) là bản ghi mục tiêu, cách hỗ trợ và người chịu trách nhiệm cho một trẻ cụ thể trong một khoảng thời gian, thường một học kỳ hay một năm. Ở Việt Nam, quy định về giáo dục hoà nhập cho người khuyết tật yêu cầu có kế hoạch này; ở trung tâm can thiệp, đây là tài liệu nền. Một bản kế hoạch tốt thường đi qua các bước:
- Đánh giá hiện trạng. Trẻ đang làm được gì, mạnh ở đâu, khó ở đâu, dựa trên đánh giá chuyên môn và quan sát của gia đình, cô giáo.
- Đặt mục tiêu cụ thể, đo được. Không viết "con giao tiếp tốt hơn" mà viết "con dùng hai từ để xin đồ vật trong bữa ăn, ở ba trên năm lần".
- Chọn cách hỗ trợ và người làm. Ai dạy mục tiêu nào, ở đâu (lớp chung, buổi cá nhân, ở nhà), dùng đồ dùng gì.
- Theo dõi tiến bộ. Ghi lại đều đặn, không chỉ bằng cảm nhận.
- Họp xem lại và điều chỉnh. Gia đình, cô và chuyên viên cùng xem mục tiêu nào đạt, mục tiêu nào cần đổi, rồi lập kế hoạch giai đoạn sau.
Gia đình có quyền tham gia và giữ một bản kế hoạch. Nếu một nơi không có kế hoạch bằng văn bản, hoặc mục tiêu chung chung không đo được, bạn khó biết con có tiến bộ hay không. Chuyện vừa học mầm non vừa can thiệp, chọn bán trú cả ngày hay nửa ngày cho bé đang can thiệp, có bài riêng ở trang Global Star Special.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có chẩn đoán có nên bắt đầu can thiệp không?
Nhiều chuyên gia khuyên không chờ chẩn đoán đầy đủ nếu trẻ đã có chậm rõ ở một mặt, ví dụ ngôn ngữ, vì hỗ trợ sớm cho kỹ năng đó có ích dù nguyên nhân là gì. Song song, gia đình vẫn nên theo đuổi việc đánh giá với bác sĩ. Hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi con để chọn bước phù hợp.
Giáo dục hoà nhập có làm ảnh hưởng tới các bạn khác trong lớp không?
Các tổng quan nghiên cứu nhìn chung không thấy hoà nhập làm giảm kết quả của trẻ phát triển điển hình khi lớp có đủ hỗ trợ, và ghi nhận lợi ích về sự cảm thông, chấp nhận khác biệt. Rủi ro xuất hiện khi lớp đông, thiếu người, không có kế hoạch. Chất lượng hỗ trợ quyết định nhiều hơn bản thân việc hoà nhập.
Giáo viên hỗ trợ kèm con trong lớp bao lâu là đủ?
Không có thời hạn chung. Mục tiêu của giáo viên hỗ trợ là giúp trẻ tham gia được rồi rút dần, không phải kèm mãi. Một kế hoạch tốt ghi rõ những mốc giảm hỗ trợ, ví dụ từ kèm cả ngày xuống kèm một số giờ khó, rồi chỉ quan sát từ xa. Bạn nên hỏi kế hoạch rút dần ngay từ đầu.
Ngôn ngữ trị liệu và dạy nói khác nhau thế nào?
Ngôn ngữ trị liệu là một nghề chuyên môn, người làm được đào tạo về phát triển ngôn ngữ, phát âm, giao tiếp và cả ăn nuốt, làm việc theo đánh giá và mục tiêu cụ thể. Dạy nói ở các lớp năng khiếu thường là luyện nói, kể chuyện cho trẻ phát triển bình thường. Trẻ chậm ngôn ngữ cần người làm trị liệu.
Con chậm nói có phải đi kiểm tra thính lực không?
Thường là có. Nghe kém, kể cả mức nhẹ hay chỉ một bên tai, có thể làm trẻ chậm nói mà gia đình không nhận ra. Vì vậy bác sĩ hay đề nghị đo thính lực khi đánh giá trẻ chậm nói. Đây là xét nghiệm đơn giản, giúp loại trừ hoặc phát hiện sớm một nguyên nhân có thể can thiệp.
Kế hoạch giáo dục cá nhân có áp dụng ở trường mầm non thường không?
Có. Quy định về giáo dục hoà nhập cho người khuyết tật áp dụng ở các cơ sở giáo dục, kể cả mầm non, và kế hoạch giáo dục cá nhân là một phần trong đó. Trên thực tế, mức độ thực hiện khác nhau giữa các trường. Bạn có thể đề nghị trường cùng gia đình lập kế hoạch cho con, với sự tham gia của chuyên viên can thiệp.