“Trường mầm non xanh” đang được dùng cho hai việc khác nhau, và phụ huynh nên tách chúng ra. Việc thứ nhất là giáo dục: cho trẻ trồng cây, phân loại rác, chăm con vật, hiểu rằng nước và cây cỏ có giới hạn, theo hướng mà UNESCO gọi là giáo dục vì sự phát triển bền vững. Việc thứ hai là thích ứng: giữ trẻ an toàn trước nắng nóng, ngập nước và không khí ô nhiễm, những rủi ro đang tăng lên ở các đô thị Việt Nam.
Cả hai cùng là xu hướng thật, nhưng có lúc chữ “xanh” chỉ là một mảng sơn trên tường hay vài chậu cây trước cổng. Bài này nói cái gì đứng sau xu hướng, trẻ ba đến sáu tuổi học được gì về môi trường, trường cần thay đổi những gì về cơ sở vật chất và lịch sinh hoạt, và cách phân biệt trường xanh thật với trường chỉ sơn xanh.
Hai lực đẩy: giáo dục bền vững và rủi ro khí hậu
Giáo dục vì sự phát triển bền vững là một chương trình lớn của UNESCO, và mục tiêu phát triển bền vững số 4 (chỉ tiêu 4.7) nêu việc mọi người học cần có kiến thức, kỹ năng để thúc đẩy phát triển bền vững. Ở bậc mầm non, Tổ chức Giáo dục Mầm non Thế giới (OMEP) đã có nhiều dự án về chủ đề này từ cuối thập niên 2000, với lập luận rằng thái độ với thiên nhiên hình thành từ rất sớm. Một số nước, như Thuỵ Điển, đưa phát triển bền vững vào khung chương trình mầm non quốc gia. Chương trình Eco-Schools của Quỹ Giáo dục Môi trường, bắt đầu năm 1994, cũng có trường mầm non tham gia ở nhiều nước.
Lực đẩy thứ hai đến từ chính khí hậu. Năm 2021, UNICEF công bố báo cáo đầu tiên về chỉ số rủi ro khí hậu với trẻ em, nhấn rằng trẻ nhỏ dễ tổn thương hơn người lớn trước nắng nóng, ô nhiễm không khí, thiếu nước sạch và thiên tai. Trẻ nhỏ điều hoà thân nhiệt kém hơn, thở nhanh hơn nên hít nhiều không khí hơn theo cân nặng, và phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn khi có sự cố.
Ở Việt Nam, hai lực này gặp nhau trong sân trường: cùng một khoảng sân vừa là chỗ dạy trẻ trồng cây, vừa là chỗ có thể quá nóng vào giữa trưa tháng tư.
Trẻ ba đến sáu tuổi học được gì về môi trường
Trẻ mầm non không cần hiểu khái niệm biến đổi khí hậu hay khí nhà kính. Điều trẻ học được là những trải nghiệm và thói quen gần, những thứ trở thành nền cho hiểu biết sau này:
- Quan sát và gọi tên. Nhận ra cây, côn trùng, chim quanh trường; thấy cây ra lá non, hoa nở, quả chín theo mùa.
- Chăm sóc một vật sống. Tưới một chậu cây, cho cá ăn, nhìn hạt nảy mầm. Trẻ học rằng sự sống cần chăm và có thể chết nếu bị bỏ quên.
- Dùng vừa đủ. Khoá vòi nước khi rửa tay xong, lấy vừa phần ăn, tắt đèn khi ra khỏi phòng. Những thói quen này hình thành qua lặp lại hằng ngày hơn là qua bài giảng.
- Phân loại và dùng lại. Bỏ vỏ hộp vào đúng thùng, dùng lõi giấy, nắp chai làm đồ chơi. Cần cẩn thận để đồ tái chế sạch và an toàn với trẻ nhỏ.
- Đọc thời tiết. Nói chuyện về trời nắng, trời mưa, gió, nhận ra khi nào nên đội mũ, uống nước, vào chỗ râm.
- Cảm giác gắn bó với nơi mình sống. Biết góc vườn của lớp, cái cây to ở sân, con đường đến trường.
Các nhà giáo dục mầm non thường lưu ý một điều: với trẻ nhỏ, nên bắt đầu từ gắn bó và tò mò, không từ nỗi sợ. Kể cho trẻ bốn tuổi về băng tan và thảm hoạ có thể gây lo lắng mà không giúp trẻ làm được gì. Yêu một cái cây trước, rồi mới lo cho cả khu rừng.
Nắng nóng, ngập, khói bụi: trường cần thích ứng gì
Phần thích ứng ít được quảng cáo hơn phần giáo dục, nhưng nó trực tiếp liên quan tới sức khoẻ của trẻ mỗi ngày. Bảng dưới gom các rủi ro thường gặp ở đô thị Việt Nam và những gì một trường nên có.
| Rủi ro | Vì sao trẻ nhỏ dễ bị ảnh hưởng | Trường nên có |
|---|---|---|
| Nắng nóng | Trẻ điều hoà thân nhiệt kém, dễ mất nước, không tự nói được khi mệt | Bóng cây, mái che sân, lịch ra sân theo giờ mát, nước uống sẵn, phòng thông thoáng |
| Ngập khi mưa lớn | Đường đón trả trẻ nguy hiểm, nước bẩn, trẻ dễ trượt ngã | Phương án đón trả khi ngập, thông báo sớm cho phụ huynh, sân thoát nước |
| Không khí ô nhiễm | Trẻ thở nhanh, phổi đang phát triển | Theo dõi chỉ số chất lượng không khí, đổi hoạt động mạnh ngoài trời vào trong ngày xấu |
| Mất điện, mất nước ngày nóng | Phòng ngủ trưa nóng bức, vệ sinh khó | Phương án dự phòng, nước dự trữ, quạt hoặc chỗ nghỉ thay thế |
| Dịch bệnh theo mùa | Mùa mưa nóng thường đi với các bệnh truyền nhiễm do muỗi, tay chân miệng | Vệ sinh môi trường, diệt lăng quăng, phối hợp y tế phường xã |
Khi đi xem trường, nhìn sân vào giữa buổi sáng một ngày nắng sẽ cho biết nhiều hơn mọi tờ giới thiệu: có chỗ râm không, trẻ có được ra sân không, nước uống để ở đâu.
Phân biệt trường xanh thật với trường sơn xanh
Cây cối được trẻ dùng, không chỉ để nhìn. Trường xanh thật có vườn rau, chậu cây trẻ được chạm, tưới, đào đất. Cây trang trí sau hàng rào không cho trẻ vào thì đẹp nhưng không giáo dục gì.
Hoạt động lặp lại, không chỉ dịp lễ. Một ngày “Trái Đất xanh” mỗi năm với biểu diễn và chụp ảnh khác với việc mỗi tuần trẻ ra vườn, mỗi ngày phân loại rác sau bữa ăn.
Ít nhựa dùng một lần trong sinh hoạt. Nhìn vào cốc uống nước, khay ăn, đồ chơi. Đồ dùng chung bền được rửa sạch thường là dấu hiệu tốt hơn những bức tranh tuyên truyền.
Thích ứng được nói tới, không chỉ giáo dục. Trường hiểu chuyện khí hậu sẽ nói về lịch ra sân theo nắng, phương án ngày ô nhiễm, ngày ngập, không chỉ về cây xanh.
Đồ tái chế an toàn. Đồ chơi từ vỏ hộp, chai lọ phải sạch, không cạnh sắc, không đồ nhỏ có thể nuốt với trẻ dưới ba tuổi. Tái chế cẩu thả là một rủi ro chứ không phải giá trị.
Không dùng chữ “xanh” để bán thêm. Một số trường gắn nhãn sinh thái để thu thêm phí. Hỏi cụ thể khoản phí đó đổi lấy hoạt động gì, bao lâu một lần.
Đồ chơi, đồ dùng, điện nước: phần xanh ít ai nhìn
Ngoài vườn cây và giờ học về môi trường, một trường mầm non tiêu thụ khá nhiều thứ mỗi ngày: điện cho quạt và điều hoà, nước cho rửa tay, giặt khăn, nấu ăn, giấy cho vẽ và thủ công, đồ chơi thay theo năm học. Những thứ này ít khi được đưa vào tờ giới thiệu, nhưng chúng cho thấy trường có sống đúng điều mình dạy hay không.
Đồ chơi là ví dụ rõ. Đồ chơi gỗ, vải, đồ chơi mở như khối, cát, nước dùng được lâu và cho trẻ nhiều cách chơi; đồ chơi nhựa có pin, đèn, nhạc thường nhanh hỏng, nhanh chán. Dù bằng chất liệu gì, đồ chơi bán ở Việt Nam phải theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi trẻ em; một trường “xanh” không được đổi an toàn lấy chất liệu tự nhiên kém chất lượng, như gỗ có dằm hay sơn không rõ nguồn gốc.
Điện và nước là chỗ hai vế của xu hướng va nhau. Ngày nóng, phòng ngủ trưa cần mát, và điều hoà là cách nhanh nhất nhưng tốn điện nhất. Những trường được thiết kế tốt dùng bóng cây, mái cách nhiệt, cửa thông gió, rèm che nắng để giảm nhiệt trước, rồi mới dùng máy. Với phụ huynh, câu hỏi ở đây không phải trường có điều hoà không, mà phòng của trẻ có mát và thoáng vào giữa trưa không.
Phụ huynh và người dạy có thể làm gì
Với phụ huynh, giáo dục môi trường ở trường chỉ bền khi ở nhà đi cùng chiều. Không cần một khu vườn: một chậu rau thơm ở ban công, việc cùng con mang túi vải đi chợ, nhặt lá khô ở công viên, đủ để trẻ thấy những điều ở lớp là chuyện của đời sống thật. Trong mùa nóng, phụ huynh có thể trao đổi với trường về giờ ra sân, nước uống, quần áo phù hợp cho con.
Với người dạy, xu hướng này mở ra nhiều hoạt động có thể làm với chi phí thấp, nhưng cũng đòi hiểu biết về an toàn: cây nào có độc với trẻ, đất trồng có sạch không, côn trùng nào có thể đốt. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ đã có các nội dung khám phá thiên nhiên, môi trường xung quanh; giáo dục bền vững không phải một môn mới mà là cách tổ chức lại những nội dung đã có.
Ở tầm chính sách, câu hỏi lớn hơn là sân trường: nhiều trường mầm non đô thị thiếu không gian xanh vì quỹ đất hẹp. Quy chuẩn về diện tích sân chơi, cây xanh cho trường mầm non là thứ người làm quy hoạch và quản lý giáo dục cần nhìn lại khi khí hậu nóng hơn.
Câu nên hỏi khi trường giới thiệu là “trường xanh”
Một bộ câu hỏi ngắn để đi xem trường:
- Trẻ lớp con mình có hoạt động gì với cây, đất, nước mỗi tuần? Có vườn hay chậu cây cho trẻ chăm không?
- Sau bữa ăn, trẻ làm gì với đồ thừa, vỏ hộp? Trường có giảm đồ nhựa dùng một lần không?
- Ngày nắng gắt, trẻ ra sân vào giờ nào? Sân có bóng râm không?
- Ngày không khí xấu, trường đổi lịch thế nào? Ai theo dõi chỉ số không khí?
- Khi mưa lớn, ngập đường, trường có phương án đón trả và báo phụ huynh ra sao?
- Nếu có khoản phí cho chương trình “xanh”, khoản đó đổi lấy hoạt động gì cụ thể?
Những câu này không đòi trường hoàn hảo; chúng giúp biết trường đã nghĩ về chuyện này chưa. Một trường trả lời được cụ thể, kể được hôm qua lớp làm gì ngoài vườn hay vì sao hôm trước không cho trẻ ra sân, thường là trường đã làm thật chứ không chỉ treo khẩu hiệu. Trường lúng túng ở câu về nắng nóng và ngập cũng chưa hẳn là trường kém, nhưng đó là phần gia đình nên hỏi lại sau một thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với trẻ mầm non về biến đổi khí hậu không?
Nên nói ở mức gần với trẻ: trời hôm nay nóng, cần uống nước, cây giúp có bóng mát. Không nên dùng hình ảnh thảm hoạ để dạy trẻ nhỏ vì dễ gây sợ hãi. Giáo dục môi trường ở tuổi này dựa trên trải nghiệm, gắn bó và thói quen hơn là khái niệm.
Trường mầm non xanh có phải là trường dạy theo phương pháp tự nhiên hay trường rừng không?
Không nhất thiết. Trường rừng là một mô hình tổ chức học ngoài trời; trường xanh là cách gọi rộng hơn về giáo dục môi trường và thích ứng khí hậu. Một trường có thể làm tốt cả hai, hoặc chỉ một. Giáo dục ngoài trời có bài riêng trong chuyên mục này.
Trẻ dưới ba tuổi có học gì về môi trường được không?
Được, qua cảm giác: sờ lá, nghe tiếng chim, chơi với nước, cát, ngắm cây đổi màu. Ở tuổi nhà trẻ, mục tiêu là trẻ thấy thiên nhiên quen thuộc và dễ chịu. Người lớn cần chú ý an toàn hơn vì trẻ hay cho đồ vào miệng.
Nắng nóng bao nhiêu độ thì không nên cho trẻ ra sân?
Không có một con số áp cho mọi nơi, vì độ ẩm, gió, bóng râm và thời gian ở ngoài đều ảnh hưởng. Nguyên tắc chung là tránh nắng gắt giữa ngày, có bóng mát, cho trẻ uống nước thường xuyên và để ý dấu hiệu mệt, đỏ mặt, lừ đừ. Khi có cảnh báo nắng nóng của cơ quan khí tượng, nên giảm hoạt động mạnh ngoài trời.
Vườn rau ở trường có giúp trẻ ăn rau tốt hơn không?
Một số nghiên cứu ở nước ngoài về vườn trường cho thấy trẻ tham gia trồng rau có xu hướng chịu thử rau nhiều hơn, nhưng kết quả không đồng đều và phần lớn làm với trẻ lớn hơn. Ở tuổi mầm non, vườn rau là một trải nghiệm có giá trị riêng, không nên kỳ vọng nó thay đổi bữa ăn của trẻ.
Giáo viên mầm non muốn làm giáo dục môi trường mà trường không có sân thì làm thế nào?
Có thể bắt đầu bằng chậu cây trong lớp, bể cá nhỏ, góc quan sát hạt nảy mầm, phân loại rác sau bữa ăn, và các buổi đưa trẻ ra công viên gần có kế hoạch an toàn. Điều quan trọng là đều đặn, không cần quy mô lớn.