Grenada là thành viên của Cộng đồng Caribe (CARICOM) từ năm 1974 và của Tổ chức các quốc gia Đông Caribe (OECS) từ khi tổ chức này ra đời năm 1981. Grenada dùng chung đồng đô la Đông Caribe với bảy nước và lãnh thổ khác qua Ngân hàng Trung ương Đông Caribe, chung toà án tối cao Đông Caribe, chung hội đồng thi CXC và góp phần vào Đại học West Indies. Lý do rất thực tế: một nước hơn một trăm nghìn dân không thể tự gánh hết ngân hàng trung ương, toà án phúc thẩm, kỳ thi quốc gia hay trường đại học đa ngành, nên các nước nhỏ góp chung.
Bài này giải thích từng tổ chức làm gì, Grenada tham gia ra sao, và hợp tác khu vực ảnh hưởng tới đời sống, việc học, việc làm của người Grenada thế nào. Với người Việt, đây là một ví dụ đáng tham chiếu khi nghĩ về ASEAN, nơi Việt Nam là thành viên từ năm 1995, và về các khung công nhận bằng cấp, kỹ năng giữa các nước.
Vì sao các đảo nhỏ phải đi cùng nhau
Hãy hình dung một quốc gia có dân số chỉ bằng vài phường lớn ở TP.HCM nhưng phải có đủ mọi thứ của một nhà nước: ngân hàng trung ương in tiền và giữ ổn định giá cả, toà án các cấp, cơ quan khí tượng theo dõi bão, hệ thống thi cử được thế giới công nhận, trường đại học đào tạo bác sĩ, kỹ sư, luật sư, đại sứ quán ở các nước lớn. Chi phí cố định của những thứ đó gần như không giảm theo quy mô dân số, nên chia cho từng người dân thì rất nặng.
Lời giải mà các nước Caribe gốc Anh tìm ra sau khi Liên bang Tây Ấn tan rã năm 1962 là không gộp thành một nước, nhưng góp chung những thiết chế mà một mình không gánh nổi. Mỗi nước giữ chủ quyền, quốc hội, chính phủ, quốc kỳ riêng, nhưng dùng chung ngân hàng trung ương, toà án, hội đồng thi, trường đại học, có khi chung cả đại diện ngoại giao ở một số nơi.
Cách làm này có giá của nó: các nước phải nhường một phần quyền quyết định cho tổ chức chung, phải thương lượng liên tục, và những bất đồng giữa nước lớn hơn với nước nhỏ hơn trong vùng vẫn thường xuyên xảy ra. Nhưng với Grenada, nó cho phép một nước rất nhỏ có đồng tiền ổn định, có chứng chỉ thi được công nhận rộng và có đại học đa ngành gần nhà.
Các tổ chức khu vực mà Grenada tham gia
Bảng dưới gom những tổ chức có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống ở Grenada. Danh sách thành viên có thể thay đổi, hãy kiểm trên trang của từng tổ chức khi cần dùng chính thức.
| Tổ chức | Ra đời | Trụ sở | Làm gì | Grenada tham gia |
|---|---|---|---|---|
| Cộng đồng Caribe (CARICOM) | 1973, Hiệp ước Chaguaramas | Georgetown, Guyana | Hội nhập kinh tế, phối hợp đối ngoại, hợp tác chức năng như y tế, giáo dục | Thành viên đầy đủ từ năm 1974 |
| Tổ chức các quốc gia Đông Caribe (OECS) | 1981, Hiệp ước Basseterre | Castries, Saint Lucia | Liên minh kinh tế các đảo nhỏ phía đông, đi lại tự do giữa một số nước thành viên | Thành viên sáng lập |
| Ngân hàng Trung ương Đông Caribe | 1983 | Basseterre, Saint Kitts và Nevis | Phát hành đô la Đông Caribe, giám sát ngân hàng | Một trong tám thành viên dùng đồng tiền chung |
| Toà án Tối cao Đông Caribe | Từ thập niên 1960 | Castries, Saint Lucia | Toà cấp cao và toà phúc thẩm chung cho các nước, lãnh thổ thành viên | Thành viên |
| Hội đồng Thi vùng Caribe (CXC) | 1972 | Barbados | Tổ chức các kỳ thi CPEA, CSEC, CAPE, CVQ | Thành viên, học sinh Grenada thi CXC |
| Đại học West Indies | 1948 | Các khuôn viên ở Jamaica, Trinidad và Tobago, Barbados, Antigua và Barbuda; Open Campus | Đại học chung đa ngành của vùng | Nước đóng góp, có điểm học của Open Campus |
Đọc bảng sẽ thấy một mạng lưới chồng lớp: CARICOM là vòng rộng nhất, OECS là vòng hẹp hơn của các đảo nhỏ phía đông, gắn chặt hơn về kinh tế, tiền tệ và pháp lý. Grenada nằm trong cả hai vòng.
CARICOM và thị trường chung: người Grenada được gì
CARICOM ra đời năm 1973 khi Barbados, Jamaica, Guyana và Trinidad và Tobago ký Hiệp ước Chaguaramas, kế thừa một khu vực mậu dịch tự do có từ cuối thập niên 1960. Grenada gia nhập năm 1974. Ngày nay khối có mười lăm thành viên đầy đủ, gồm cả Haiti và Suriname, cùng một số thành viên liên kết. Năm 2001, các nước ký Hiệp ước Chaguaramas sửa đổi, đặt nền cho Thị trường và Nền kinh tế chung CARICOM, phần thị trường chung bắt đầu vận hành từ năm 2006.
Với người dân, phần dễ thấy nhất là quy định về di chuyển của lao động có tay nghề. Công dân các nước tham gia thuộc những nhóm được liệt kê, như người có bằng đại học, nghệ sĩ, nhạc sĩ, vận động viên, người làm truyền thông, y tá, giáo viên, thợ có chứng chỉ nghề CVQ, có thể xin chứng nhận kỹ năng CARICOM để làm việc ở nước thành viên khác mà không cần giấy phép lao động như người nước ngoài. Danh sách nhóm được mở dần qua các năm, và việc thực thi khác nhau giữa các nước.
Điều này giải thích vì sao các chứng chỉ chung như CSEC, CAPE, CVQ quan trọng tới vậy: chúng là ngôn ngữ chung để một nhà tuyển dụng ở Barbados hiểu được trình độ của một người Grenada. CARICOM cũng phối hợp các chương trình y tế, giáo dục, ứng phó thiên tai qua các cơ quan chuyên trách, trong đó có cơ quan ứng phó khẩn cấp thiên tai của vùng, rất quan trọng sau mỗi cơn bão lớn.
OECS và đồng đô la Đông Caribe: vòng hợp tác chặt hơn
OECS gom các đảo nhỏ phía đông. Năm 1981, bảy nước và lãnh thổ nhỏ ở phía đông Caribe ký Hiệp ước Basseterre lập OECS, Grenada là một thành viên sáng lập. Năm 2010, Hiệp ước Basseterre sửa đổi lập Liên minh kinh tế OECS, đặt mục tiêu một không gian kinh tế chung sâu hơn CARICOM.
Đi lại tự do giữa một số nước thành viên. Theo liên minh kinh tế, công dân của các nước thành viên đầy đủ tham gia quy định này, trong đó có Grenada, được đi lại, sống và làm việc ở các nước đó với thủ tục đơn giản hơn nhiều so với người nước ngoài. Với một gia đình Grenada, có thể có người anh làm ở Saint Lucia, người em học ở Antigua.
Một đồng tiền cho tám thành viên. Đô la Đông Caribe do Ngân hàng Trung ương Đông Caribe phát hành, dùng ở Anguilla, Antigua và Barbuda, Dominica, Grenada, Montserrat, Saint Kitts và Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent và Grenadines. Từ năm 1976, đồng tiền này neo cố định với đô la Mỹ theo tỉ giá 2,70 đô la Đông Caribe ăn một đô la Mỹ.
Vì sao neo tỉ giá có ích cho đảo nhỏ. Kinh tế các đảo phụ thuộc vào du lịch và nhập khẩu, phần lớn giao dịch tính bằng đô la Mỹ. Tỉ giá cố định giúp giá cả ổn định, giảm rủi ro cho du khách, nhà đầu tư và người gửi tiền về. Cái giá là các nước không thể tự phá giá đồng tiền để đối phó khủng hoảng, nên phải giữ kỷ luật tài khoá chặt.
Toà án chung. Toà án Tối cao Đông Caribe xử các vụ ở cấp cao và phúc thẩm cho các thành viên, giúp các nước nhỏ có đội ngũ thẩm phán chuyên nghiệp mà không phải tự duy trì toà phúc thẩm riêng.
Giáo dục chung: Đại học West Indies và những thứ góp chung khác
Đại học West Indies bắt đầu năm 1948 với tên Trường Đại học West Indies tại Mona, Jamaica, ban đầu gắn với Đại học London, rồi trở thành đại học độc lập năm 1962. Trường mở thêm khuôn viên St. Augustine ở Trinidad và Tobago, Cave Hill ở Barbados, Open Campus học từ xa với các điểm học ở nhiều đảo, và năm 2019 thêm khuôn viên Five Islands ở Antigua và Barbuda. Grenada không có khuôn viên chính nhưng là một nước đóng góp, sinh viên Grenada học ở các khuôn viên trong vùng hoặc qua Open Campus.
Đại học chung giúp các nước nhỏ có trường y, trường luật, trường kỹ thuật, khoa giáo dục, viện nghiên cứu mà một mình không mở nổi. Nó cũng tạo ra một tầng trí thức của cả vùng: nhiều nhà lãnh đạo, nhà văn, nhà khoa học Caribe là bạn học cùng trường. Các nghiên cứu về ngôn ngữ Creole, về giáo dục mầm non, về lịch sử Caribe mà các bài khác trong danh mục nhắc tới phần lớn xuất phát từ giảng viên của trường này.
Ngoài đại học và hội đồng thi, vùng còn góp chung trong những lĩnh vực khác của giáo dục: khung chuẩn cho dịch vụ phát triển trẻ thơ, chiến lược giáo dục chung của OECS, mạng lưới đào tạo giáo viên, cơ quan đào tạo nghề và công nhận chứng chỉ nghề. Đội cricket West Indies, nơi cầu thủ nhiều nước thi đấu chung một đội, là biểu tượng văn hoá dễ thấy nhất của tinh thần góp chung đó.
Điều Việt Nam có thể nhìn thấy từ cách Caribe hợp tác
Việt Nam là một nước lớn hơn Grenada nhiều lần, có đủ ngân hàng trung ương, hệ thống thi cử và đại học riêng, nên không cần góp chung theo kiểu Caribe. Nhưng một số ý từ vùng này đáng tham chiếu khi nghĩ về ASEAN. ASEAN ra đời năm 1967, Việt Nam gia nhập năm 1995. Các nước ASEAN đã xây dựng Khung tham chiếu trình độ ASEAN để giúp so sánh trình độ giữa các khung quốc gia, và các thoả thuận công nhận lẫn nhau cho một số nghề, nhằm tạo thuận lợi cho lao động có tay nghề di chuyển.
Điểm khác là các nước Caribe đi xa hơn ở giáo dục: họ thi chung một kỳ thi cuối trung học, học chung một đại học. Điều đó chỉ khả thi vì cùng ngôn ngữ, cùng di sản thể chế và quy mô nhỏ. ASEAN đa dạng ngôn ngữ, chương trình, quy mô dân số nên đi theo hướng tham chiếu và công nhận lẫn nhau thay vì gộp chung.
Với một gia đình hay người dạy mầm non ở TP.HCM, bài học gần hơn nằm ở chỗ: chứng chỉ có giá trị khi có một khung chung mà người khác hiểu được. Một trường mầm non nói mình đạt chuẩn gì, giáo viên có chứng chỉ gì, đều nên chỉ ra được chuẩn đó do ai đặt và kiểm được ở đâu. Danh mục về đọc hiểu thông tin trường mầm non trên trang này đi sâu vào việc đó.
Câu hỏi thường gặp
CARICOM có phải là một liên minh như Liên minh châu Âu không?
Không hoàn toàn. CARICOM là cộng đồng hội nhập kinh tế và hợp tác, có thị trường chung một phần, nhưng không có đồng tiền chung cho cả khối, không có nghị viện chung được bầu trực tiếp và các quyết định chủ yếu theo đồng thuận giữa chính phủ. Phần hội nhập sâu hơn, như đồng tiền chung, chỉ có ở nhóm OECS.
Tiền Grenada có dùng được ở Barbados hay Trinidad không?
Không chính thức. Barbados có đô la Barbados, Trinidad và Tobago có đô la Trinidad và Tobago, Jamaica có đô la Jamaica. Đô la Đông Caribe chỉ là tiền tệ chính thức ở tám thành viên của Ngân hàng Trung ương Đông Caribe. Ở các nước khác phải đổi tiền.
Công dân Grenada có thể sang nước Caribe khác làm việc dễ dàng không?
Dễ hơn người ngoài vùng. Trong OECS, công dân các nước tham gia quy định đi lại tự do có thể sống và làm việc ở nước thành viên khác với thủ tục đơn giản. Trong CARICOM rộng hơn, người thuộc các nhóm lao động có tay nghề được liệt kê có thể xin chứng nhận kỹ năng để làm việc mà không cần giấy phép lao động thông thường.
Đại học West Indies có tuyển sinh viên quốc tế không?
Có, trường nhận sinh viên quốc tế ở nhiều chương trình, dạy bằng tiếng Anh. Tuy vậy trường chủ yếu phục vụ sinh viên các nước đóng góp trong vùng, với mức học phí khác nhau cho sinh viên trong và ngoài vùng. Điều kiện tuyển sinh, học phí cụ thể cần tra trên trang chính thức của từng khuôn viên.
Vì sao Grenada không có khuôn viên chính của Đại học West Indies?
Các khuôn viên chính đặt ở những nước lớn hơn trong vùng, nơi có đủ dân số và hạ tầng. Các nước nhỏ như Grenada đóng góp vào trường, cử sinh viên tới các khuôn viên đó và có điểm học của Open Campus cho học từ xa. Ngoài ra Grenada có trường cao đẳng cộng đồng riêng và một đại học y tư thục lớn.
Việt Nam có quan hệ gì với khối CARICOM không?
Việt Nam có quan hệ ngoại giao với nhiều nước thành viên CARICOM và trao đổi trong các diễn đàn đa phương như Liên Hợp Quốc, nơi các nước đang phát triển thường có tiếng nói chung về khí hậu và phát triển. Thông tin cụ thể về quan hệ song phương nên tra trên cổng thông tin của Bộ Ngoại giao Việt Nam.