Giáo dục ngoài trời ở mầm non là xu hướng đưa trẻ ra khỏi phòng học nhiều hơn: chơi, khám phá, vận động và cả học các nội dung khác ngay ngoài sân, trong vườn, trong rừng. Nó có gốc từ các trường rừng ở Đan Mạch, Đức và Bắc Âu, được hậu thuẫn bởi khuyến nghị vận động của Tổ chức Y tế Thế giới và bởi nghiên cứu về chơi có rủi ro, và đang được nhắc lại như một phản ứng với lối sống trong nhà, trước màn hình.
Ở Việt Nam, chương trình giáo dục mầm non đã có hoạt động ngoài trời hằng ngày. Cái mới là quan niệm: ngoài trời không chỉ là giờ ra chơi giữa hai tiết, mà là một môi trường học có giá trị riêng. Bài này kể nguồn gốc, tách phần đã có bằng chứng với phần còn bàn, và nói thẳng các giới hạn của đô thị Việt Nam: sân hẹp, nắng nóng, mưa mùa, không khí ô nhiễm.
Nguồn gốc: từ trường rừng Đan Mạch tới Forest School ở Anh
Giáo dục ngoài trời cho trẻ nhỏ không mới. Vài mốc thường được nhắc:
- Đan Mạch, thập niên 1950. Mô hình trường mẫu giáo trong rừng (skovbørnehave) thường được gắn với Ella Flatau, người tổ chức cho nhóm trẻ hằng ngày ra rừng gần nhà. Mô hình lan rộng ở Đan Mạch và các nước Bắc Âu, nơi văn hoá sống ngoài trời quanh năm rất mạnh.
- Đức, Waldkindergarten. Các trường mẫu giáo trong rừng ở Đức xuất hiện từ cuối thập niên 1960 và được công nhận chính thức từ đầu thập niên 1990; ngày nay có hàng nghìn cơ sở. Trẻ ở ngoài trời gần như cả ngày, chỉ có chỗ trú khi thời tiết khắc nghiệt.
- Anh, Forest School, 1993. Một nhóm giảng viên ở Bridgwater College (Somerset) sau chuyến thăm Đan Mạch đã đưa ý tưởng về Anh. Forest School ở Anh thường là các buổi đều đặn trong rừng, nối với trường bình thường, có người dẫn được đào tạo.
- Gần đây. Nhiều nước, kể cả châu Á, có trường mầm non tự nhiên hoặc chương trình ngoài trời. Khung chương trình mầm non của một số nước như Scotland nói rõ việc học ngoài trời như một phần chính thức.
Điểm chung của các mô hình là trẻ được ở ngoài trời đều đặn, thường xuyên, trong một nơi trở nên quen thuộc, chứ không phải một chuyến dã ngoại thỉnh thoảng. Sự lặp lại cho phép trẻ quan sát mùa, thời tiết, cây cỏ thay đổi và tự đặt câu hỏi.
Bằng chứng nói gì về chơi ngoài trời
Phần bằng chứng vững nhất liên quan tới vận động. Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra khuyến nghị cho trẻ dưới năm tuổi: trẻ ba đến bốn tuổi nên có ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, trong đó ít nhất 60 phút ở cường độ vừa đến mạnh, và không nên ngồi yên quá một giờ liền. Ngoài trời là nơi dễ đạt mức này nhất, vì trẻ chạy, leo, bê vác tự nhiên hơn trong phòng.
Một tổng quan hệ thống của Mariana Brussoni và cộng sự công bố năm 2015 về chơi ngoài trời có rủi ro cho thấy liên hệ tích cực với hoạt động thể chất, sức khoẻ xã hội và hành vi, trong khi rủi ro chấn thương nghiêm trọng là thấp. Tổng quan này cũng ghi nhận chất lượng nhiều nghiên cứu còn hạn chế, mẫu nhỏ, chủ yếu ở các nước giàu.
Các nghiên cứu về tác động lên học tập, sự chú ý hay sức khoẻ tinh thần có xu hướng tích cực nhưng chứng cứ kém chắc hơn. Phần lớn là nghiên cứu quan sát, khó tách tác động của ngoài trời khỏi tác động của gia đình chọn trường ngoài trời. Đọc cho đúng thì: ngoài trời tốt cho vận động đã khá rõ; những lợi ích khác là hợp lý nhưng chưa được chứng minh chắc như vậy.
Vì sao xu hướng này quay lại vào lúc này
Giáo dục ngoài trời được nhắc lại không phải vì có phát hiện mới, mà vì đời sống của trẻ thành thị đã đổi. Nhà chung cư, đường phố đông xe, ít công viên khiến khoảng thời gian trẻ chơi tự do ngoài nhà co lại. Màn hình lấp vào chỗ trống. Năm 2005, nhà văn Mỹ Richard Louv đưa ra cụm từ “nature-deficit disorder” trong cuốn Last Child in the Woods để nói về trẻ em lớn lên xa thiên nhiên; đó là một khái niệm để gợi vấn đề, không phải một chẩn đoán y khoa, nhưng nó khiến nhiều trường và phụ huynh để ý.
Một lý do nữa đến từ nhãn khoa. Cận thị ở trẻ em Đông Á tăng nhanh, và nhiều nghiên cứu cho thấy thời gian ở ngoài trời liên quan tới nguy cơ cận thị thấp hơn. Một thử nghiệm ở các trường tiểu học Quảng Châu (Trung Quốc) công bố trên tạp chí JAMA năm 2015 cho thấy thêm khoảng 40 phút ngoài trời mỗi ngày ở trường làm giảm số trẻ mới mắc cận thị sau ba năm. Nghiên cứu này làm với trẻ sáu, bảy tuổi chứ không phải trẻ mầm non, nhưng nó củng cố lý lẽ cho việc giữ trẻ ngoài trời từ sớm.
Giai đoạn trẻ phải ở nhà kéo dài trong đại dịch COVID-19 cũng làm nhiều gia đình nhận ra con thiếu vận động thế nào. Khi trường mở lại, ngoài trời trở thành một tiêu chí được hỏi nhiều hơn.
Chơi có rủi ro: khái niệm hay bị hiểu nhầm
Chơi có rủi ro không phải chơi nguy hiểm. Nhà nghiên cứu người Na Uy Ellen Beate Hansen Sandseter (2007) mô tả chơi có rủi ro là những trò chơi đầy hồi hộp, có khả năng bị thương nhẹ, nơi trẻ tự thử giới hạn của mình. Mục tiêu là trẻ học cách đánh giá rủi ro, chứ không phải người lớn bỏ mặc.
Sáu nhóm trò chơi. Sandseter xếp chơi có rủi ro vào sáu nhóm: leo lên cao, di chuyển nhanh, dùng dụng cụ có thể gây thương (như cưa, dao nhỏ có giám sát), chơi gần yếu tố nguy hiểm (nước, lửa), vật nhau đùa nghịch, và đi lạc khỏi tầm mắt người lớn trong phạm vi an toàn.
Rủi ro khác mối nguy. Giới nghiên cứu phân biệt rủi ro (trẻ nhìn thấy và tự quyết định, như leo cành cây thấp) với mối nguy (thứ trẻ không nhận ra, như đinh nhọn chìa ra hay thiết bị gãy). Người lớn loại bỏ mối nguy, giữ lại rủi ro phù hợp lứa tuổi.
Lý do người lớn ngại. Ở Việt Nam, áp lực trách nhiệm khi trẻ trầy xước rất lớn: phụ huynh phàn nàn, trường sợ khiếu nại. Kết quả là sân chơi bị “làm phẳng”, trẻ chỉ được chạy quanh khoảng sân lát gạch. Xu hướng ngoài trời đòi cả phụ huynh lẫn trường cùng đổi cách nhìn về vết trầy.
Ngoài trời ở đô thị Việt Nam: giới hạn và cách gỡ
Trường rừng Bắc Âu khó sao chép nguyên xi vào một trường mầm non giữa phố. Bảng dưới đặt các giới hạn thường gặp cạnh những cách các trường đang dùng để gỡ.
| Giới hạn | Vì sao khó | Cách gỡ thường thấy |
|---|---|---|
| Sân hẹp | Đất đô thị đắt, nhiều trường chỉ có sân nhỏ hoặc sân thượng | Chia ca ra sân theo lớp, làm vườn trong chậu, góc cát nước, đưa trẻ ra công viên gần |
| Nắng nóng | Giữa trưa mùa khô quá nóng cho trẻ nhỏ | Ra sân sáng sớm và chiều muộn, có bóng cây, mũ, nước uống |
| Mưa mùa | Mưa lớn đột ngột, sân ngập | Chơi dưới mái hiên, chơi với nước mưa khi an toàn, ủng và áo mưa |
| Không khí ô nhiễm | Có ngày chỉ số chất lượng không khí xấu ở thành phố lớn | Theo dõi chỉ số không khí, giảm vận động mạnh ngoài trời ngày xấu |
| Mặt sân nhân tạo | Sân lát gạch, cỏ nhựa, ít vật liệu tự nhiên | Thêm cát, đất, gỗ, đá, cây trồng; giữ một góc “chưa hoàn thiện” |
| Lo ngại an toàn | Sợ trầy xước, sợ khiếu nại | Viết rõ cách đánh giá rủi ro, nói với phụ huynh từ đầu năm |
Khí hậu nóng ẩm không làm ngoài trời bất khả thi; nó chỉ đổi lịch. Một trường Sài Gòn có thể có nhiều giờ ngoài trời hơn một trường Bắc Âu nếu sắp giờ theo nắng.
Ngoài trời không chỉ là giờ chơi
Cái xu hướng này thêm vào không chỉ là thời lượng mà là cách dùng thời gian ngoài trời. Ở nhiều trường, ra sân vẫn là lúc cô trông trẻ chạy nhảy cho bớt năng lượng. Ở trường theo hướng ngoài trời, cô dùng chính khoảng sân để dạy: đếm lá, đo bóng nắng, quan sát con kiến, kể lại chuyện đã xảy ra ngoài vườn. Các lĩnh vực phát triển trong chương trình mầm non của Bộ, như nhận thức, ngôn ngữ, thể chất, có thể đi qua hoạt động ngoài trời gần như trọn vẹn.
Điều này đòi hỏi giáo viên được chuẩn bị: biết quan sát trẻ ngoài trời, biết khi nào can thiệp, khi nào để trẻ tự giải quyết, biết đánh giá rủi ro của một khu chơi. Ở các nước có Forest School, người dẫn thường qua một khoá đào tạo riêng. Ở Việt Nam, nội dung này còn ít trong chương trình đào tạo giáo viên.
Ngoài trời cũng đổi vai của phụ huynh. Trường theo hướng này thường xin gia đình chuẩn bị quần áo dễ bẩn, ủng, áo mưa, mũ, và chấp nhận rằng con về nhà lấm lem. Nhiều trường mời phụ huynh tham gia các buổi làm vườn, dọn sân, dựng góc chơi từ vật liệu tái chế. Sự tham gia này giúp người lớn hiểu vì sao một khúc gỗ hay một đống cát có giá trị với trẻ hơn một món đồ chơi nhựa mới.
Với phụ huynh, cách nhận ra một trường thật sự coi trọng ngoài trời là nhìn vào quần áo của trẻ lúc đón: một chút đất cát thường là tín hiệu tốt hơn bộ đồng phục sạch bong suốt cả tuần.
Câu hỏi nên đặt khi trường nói về giáo dục ngoài trời
Khi đi xem trường, có thể hỏi theo trình tự:
- Mỗi ngày trẻ ở ngoài trời bao lâu, vào khung giờ nào, và lịch đó đổi thế nào vào mùa nắng, mùa mưa?
- Ngoài trời có những gì để trẻ leo, đào, chạy, chơi với nước, hay chỉ có sân phẳng và cầu trượt?
- Trường có học các nội dung khác ngoài trời không, hay ngoài trời chỉ là giờ chơi?
- Trường xử lý vết trầy, va chạm nhỏ thế nào và báo với phụ huynh ra sao?
- Ngày không khí xấu hoặc nắng gắt, trường thay thế bằng hoạt động vận động nào trong nhà?
- Giáo viên có được bồi dưỡng về tổ chức hoạt động ngoài trời và đánh giá rủi ro không?
Cách sắp giờ chơi ngoài trời trong một ngày bán trú cụ thể, giữa nắng mưa Sài Gòn, có bài riêng ở trang chuyên về đời sống bán trú trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Trường rừng có hợp với khí hậu nhiệt đới như Việt Nam không?
Mô hình nguyên bản ở trong rừng gần như cả ngày thì khó áp dụng ở đô thị Việt Nam. Nhưng tinh thần cốt lõi, trẻ ra ngoài trời đều đặn, chơi với vật liệu tự nhiên, được thử thách vừa sức, áp dụng được nếu sắp giờ theo nắng và có bóng mát, nước uống đầy đủ.
Cho trẻ chơi ngoài trời nhiều có làm trẻ dễ ốm hơn không?
Không có bằng chứng cho thấy ở ngoài trời trong thời tiết bình thường làm trẻ ốm hơn; các bệnh hô hấp thường lây trong không gian kín, đông người. Điều cần chú ý là nắng gắt, mất nước, mưa lạnh và những ngày không khí ô nhiễm nặng.
Khuyến nghị 180 phút vận động mỗi ngày của WHO có phải đều ở trường không?
Không. Khuyến nghị tính cả ngày của trẻ, ở trường và ở nhà, và bao gồm mọi hình thức vận động từ nhẹ tới mạnh. Trẻ học bán trú thì phần lớn thời gian thức là ở trường, nên cách trường sắp lịch có ảnh hưởng lớn.
Chơi có rủi ro có hợp với trẻ dưới ba tuổi không?
Có, ở mức phù hợp: bò trên mặt không bằng phẳng, leo bậc thấp, chạm nước, cát. Với trẻ nhỏ, người lớn ở gần hơn và loại bỏ kỹ các mối nguy như vật nhỏ có thể nuốt, nước sâu. Mục tiêu vẫn là trẻ được tự thử trong giới hạn an toàn.
Sân trường chỉ có sân thượng thì có làm giáo dục ngoài trời được không?
Làm được một phần: trồng cây chậu, góc cát nước, chơi vận động có mái che. Nhiều trường kết hợp thêm các buổi đưa trẻ ra công viên gần, có kế hoạch an toàn. Tuy vậy, không gian nhỏ giới hạn những trò như chạy dài, leo cao, nên đây là điều đáng cân nhắc khi chọn trường.
Giáo dục ngoài trời có phải là một phương pháp như Montessori hay Reggio không?
Không hẳn. Đó là một hướng tổ chức môi trường học hơn là một phương pháp sư phạm trọn gói. Trường theo Montessori, Reggio hay chương trình của Bộ đều có thể tăng thời gian và chất lượng ngoài trời. Phương pháp sư phạm được bàn ở trang chuyên về phương pháp trong hệ Global Star.