Các nước trả tiền cho mầm non theo năm cách chính: nhà nước tự cung cấp và thu phí theo thu nhập có trần (Phần Lan, Thuỵ Điển); nhà nước trả một số giờ miễn phí mỗi tuần cho mọi trẻ (Anh, New Zealand, Ireland); miễn phí theo độ tuổi (Nhật, Hàn Quốc, Pháp); trợ cấp gia đình gửi con ở thị trường tư (Singapore, Mỹ); và phiếu học trẻ mang theo đến trường (Hồng Kông). Hầu như không nơi nào "miễn phí" theo nghĩa gia đình không trả đồng nào.
Câu hỏi "mầm non nước X có miễn phí không" vì thế thường nhận câu trả lời gây hiểu lầm. Bài này giải thích vì sao mầm non đắt, từng mô hình hoạt động thế nào, chỗ yếu của mỗi mô hình, và đặt Việt Nam vào bức tranh đó khi chính sách miễn học phí bắt đầu áp dụng từ năm học 2025–2026. Bài không nêu mức giá hay mức hỗ trợ cụ thể của nước nào, vì các con số thay đổi theo từng năm ngân sách.
Vì sao mầm non đắt hơn người ta nghĩ
Chi phí lớn nhất của một lớp mầm non là con người. Trẻ càng nhỏ, tỷ lệ người lớn trên trẻ càng phải cao: các nước giàu thường đặt mức từ một người lớn cho ba đến năm trẻ ở nhóm dưới 2 tuổi, và một cho bảy đến mười ba trẻ ở nhóm lớn hơn. So với lớp tiểu học ba mươi học sinh một giáo viên, một lớp mầm non cần nhiều lương trên mỗi trẻ hơn hẳn. Ngoài ra là thời gian: mầm non thường mở tám đến mười một tiếng mỗi ngày, có bữa ăn, giấc ngủ, vệ sinh.
Vì nhân công chiếm phần lớn chi phí, không có cách nào làm mầm non chất lượng mà rẻ. Muốn giảm giá thì chỉ có ba đường: tăng sĩ số trên mỗi người lớn, trả lương thấp hơn, hoặc để nhà nước trả thay một phần. Hai đường đầu kéo chất lượng xuống, vì các nghiên cứu đo chất lượng lớp học bằng công cụ như ECERS hay CLASS đều coi sự tương tác giữa người lớn và trẻ là trung tâm. Đường thứ ba là chuyện của chính sách tài chính, cũng là nội dung chính của bài.
Hiểu điều này giúp đọc đúng một hiện tượng có ở gần như mọi nước: phụ huynh thấy giá quá đắt, chủ cơ sở thấy lãi mỏng, người đứng lớp thấy lương quá thấp. Cả ba có thể cùng đúng một lúc.
Năm mô hình chi trả
Một: cung ứng công, phí theo thu nhập, có trần. Đô thị hoặc chính quyền địa phương mở và vận hành phần lớn cơ sở, gia đình đóng phí theo thu nhập và số con, có mức tối đa. Thuỵ Điển đặt trần phí toàn quốc (maxtaxa) từ năm 2002; Phần Lan tính phí theo thu nhập hộ theo luật. Ưu điểm là giá dễ đoán và không ai bị loại vì thu nhập. Nhược điểm là đòi hỏi ngân sách công lớn và bộ máy địa phương đủ năng lực.
Hai: số giờ miễn phí phổ cập. Nhà nước trả cho mọi trẻ trong một nhóm tuổi một số giờ mỗi tuần tại cơ sở tham gia, công hay tư. Anh có 15 giờ cho mọi trẻ 3–4 tuổi, New Zealand có 20 Hours ECE cho trẻ 3–5 tuổi, Ireland có chương trình ECCE cho trẻ trước tuổi đi học từ năm 2010. Ưu điểm là phủ rộng, giữ được thị trường đa dạng. Nhược điểm là nếu mức trả mỗi giờ thấp hơn chi phí thật, cơ sở bù bằng phí ngoài giờ và phụ phí.
Ba: miễn phí theo độ tuổi. Nhà nước miễn phần học phí cơ bản cho mọi trẻ trong một nhóm tuổi. Nhật làm từ tháng 10/2019 cho trẻ 3–5 tuổi, Hàn Quốc hỗ trợ học phí Nuri cho trẻ 3–5 tuổi, école maternelle công lập ở Pháp không thu học phí. Ưu điểm là đơn giản và dễ hiểu. Nhược điểm là tiền ngân sách đi cả tới gia đình khá giả, và không giải quyết được chuyện thiếu chỗ.
Bốn: trợ cấp gia đình ở thị trường tư. Phần lớn chỗ học do tư nhân cung cấp, nhà nước trợ cấp cho gia đình theo thu nhập, việc làm hoặc quốc tịch, có khi kèm trần học phí ở nhóm nhà cung cấp được tài trợ. Singapore là ví dụ điển hình; Mỹ dùng quỹ liên bang trợ cấp cho gia đình thu nhập thấp và khấu trừ thuế cho trung lưu. Ưu điểm là tận dụng vốn tư nhân. Nhược điểm là khó kiểm soát giá và chất lượng, và trẻ nghèo dễ bị bỏ sót nếu thủ tục phức tạp.
Năm: phiếu học. Nhà nước cấp một khoản theo đầu trẻ, gia đình mang tới cơ sở mình chọn trong danh sách được duyệt. Hồng Kông chạy chương trình phiếu mầm non từ năm 2007, sau thay bằng Chương trình Giáo dục Mẫu giáo từ năm 2017, cấp tiền trực tiếp cho trường phi lợi nhuận tham gia. Phần Lan dùng phiếu dịch vụ như một kênh phụ cho trường tư. Ưu điểm là tăng quyền chọn. Nhược điểm là nếu không có trần giá, trường có thể tăng phí lên theo mức phiếu.
So sánh nhanh năm mô hình
Bảng gom các tiêu chí phụ huynh và người làm chính sách thường hỏi. Trên thực tế, gần như nước nào cũng trộn hai hoặc ba mô hình.
| Mô hình | Tiền đi tới đâu | Ai được lợi nhất | Rủi ro thường gặp |
|---|---|---|---|
| Phí theo thu nhập, có trần | Cơ sở công, qua ngân sách địa phương | Gia đình thu nhập thấp và trung bình | Thiếu chỗ nếu địa phương không mở đủ |
| Giờ miễn phí phổ cập | Cơ sở công và tư, theo số giờ trẻ học | Gia đình dùng đúng số giờ được tài trợ | Phụ phí và giờ thêm đắt; cơ sở đóng cửa vì mức trả thấp |
| Miễn phí theo tuổi | Cơ sở trong hệ, theo số trẻ | Mọi gia đình có con trong nhóm tuổi | Tốn ngân sách lớn, không giải bài toán chỗ |
| Trợ cấp gia đình ở thị trường tư | Gia đình hoặc cơ sở, theo điều kiện | Gia đình đủ điều kiện và biết làm thủ tục | Giá tăng theo trợ cấp, khó kiểm chất lượng |
| Phiếu học | Cơ sở được gia đình chọn | Gia đình chủ động tìm hiểu | Phí tăng nếu không có trần; phân tầng theo khả năng chi thêm |
Không mô hình nào thắng trên mọi tiêu chí. Các báo cáo so sánh của OECD về chính sách mầm non (loạt Starting Strong) thường kết luận rằng điều quyết định không chỉ là ai trả tiền, mà là tiền đi kèm điều kiện gì về chất lượng, giáo viên và giá.
Cấp tiền cho phía cung hay phía cầu
Giới chính sách hay chia hai cách đưa tiền. Cấp cho phía cung là trả thẳng cho cơ sở, đổi lại cơ sở phải theo chuẩn và giữ giá; mô hình một và ba nghiêng về cách này. Cấp cho phía cầu là trả cho gia đình hoặc theo đầu trẻ để gia đình tự chọn; mô hình bốn và năm nghiêng về cách này.
Lập luận cho phía cầu là tăng quyền chọn và cạnh tranh. Lập luận ngược là trong một thị trường thiếu chỗ, tiền trao cho gia đình có thể chảy vào giá thay vì vào chất lượng. Úc là ví dụ hay được nhắc: hệ trợ cấp gửi trẻ trả theo gia đình, và năm 2023 Uỷ ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc thực hiện một cuộc điều tra về giá dịch vụ chăm sóc trẻ trước lo ngại phí tăng nhanh. Cuộc điều tra không kết luận rằng trợ cấp là nguyên nhân duy nhất, nhưng cho thấy thị trường cần được theo dõi sát khi tiền công đổ vào.
Nhiều nước vì vậy trộn hai cách: trả cho gia đình nhưng chỉ ở cơ sở chấp nhận trần giá, hoặc trả cho cơ sở nhưng gắn với số trẻ thực học. Singapore với Anchor Operator là một biến thể như vậy.
Khi một nước nói "miễn phí", những khoản nào thường vẫn phải trả
Dù ở mô hình nào, chữ "miễn phí" hầu như luôn có giới hạn. Danh sách dưới đây gom những khoản thường nằm ngoài phần miễn ở các nước đã kể:
- Giờ ngoài phần được tài trợ. Ở Anh và New Zealand, giờ vượt 15, 20 hay 30 giờ mỗi tuần tính theo giá của cơ sở.
- Bữa ăn. Nhật miễn phí cơ bản nhưng tiền ăn của trẻ 3–5 tuổi phần lớn vẫn do gia đình trả; nhiều cơ sở ở Anh thu phí bữa ăn riêng.
- Trông ngoài giờ chính. Năm dự bị ở Phần Lan miễn phí bốn giờ mỗi ngày, phần chăm sóc buổi chiều tính phí theo thu nhập.
- Đồ dùng, đồng phục, sự kiện, xe đưa đón. Gần như nơi nào cũng tính riêng.
- Chênh lệch ở cơ sở tư. Ở Hàn Quốc, yuchiwon tư thục được hỗ trợ học phí nhưng vẫn có thể thu thêm phần chênh lệch và phí hoạt động.
- Những năm ngoài nhóm tuổi được miễn. Chính sách thường bắt đầu từ 3 tuổi; trẻ dưới 3 tuổi, nhóm tốn kém nhất, thường chỉ được hỗ trợ theo thu nhập.
Cách hỏi tốt nhất với bất kỳ chính sách miễn phí nào là: miễn khoản gì, cho nhóm tuổi nào, ở loại cơ sở nào, bao nhiêu giờ, và khoản nào vẫn thu.
Việt Nam trong bức tranh đó
Trước năm học 2025–2026, mầm non công lập ở Việt Nam thu học phí theo mức Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định trong khung của Chính phủ, cộng các khoản thu dịch vụ phục vụ bán trú và các khoản thoả thuận khác. Nghị quyết Quốc hội năm 2025 về miễn, hỗ trợ học phí đưa Việt Nam vào nhóm "miễn phí theo độ tuổi và loại cơ sở": trẻ mầm non ở cơ sở công lập được miễn học phí, trẻ ở cơ sở ngoài công lập được hỗ trợ theo mức Nhà nước quy định.
Như các nước đã kể, chữ "miễn học phí" ở Việt Nam cũng không đồng nghĩa với không đóng gì. Tiền ăn, các khoản phục vụ bán trú, đồ dùng cá nhân và dịch vụ tự nguyện vẫn là các khoản riêng, do văn bản của địa phương và nhà trường quy định. Với trường tư thục, học phí do trường đặt, phần hỗ trợ của nhà nước chỉ bù một phần.
Điểm Việt Nam khác nhiều nước giàu là mức chi cho mỗi trẻ thấp hơn và sĩ số lớp cao hơn, nên chính sách miễn phí đặt thêm áp lực lên ngân sách địa phương nếu muốn giữ hay nâng chất lượng. Đây là chỗ kinh nghiệm Nhật đáng nhắc: miễn phí trước, thiếu giáo viên và thiếu chỗ vẫn còn nguyên nếu không được đầu tư song song. Tác động của chính sách lên trường tư thục ở góc nhà đầu tư là chủ đề của trang chuyên về đầu tư mầm non trong hệ.
Những câu phụ huynh nên hỏi về chi phí, dù ở nước nào
Phần này không nêu giá. Nó giúp phụ huynh ở Việt Nam hay ở nước ngoài đọc được bảng chi phí của một trường theo cùng logic với chính sách các nước:
- Khoản nào là học phí, khoản nào là tiền ăn, khoản nào là dịch vụ? Yêu cầu trường tách rõ từng khoản bằng văn bản.
- Phần nào được nhà nước miễn hoặc hỗ trợ, theo văn bản nào, và trường có giảm đúng phần đó trên hoá đơn không?
- Khoản nào là bắt buộc, khoản nào tự nguyện? Khoản tự nguyện có thể từ chối mà con không bị đối xử khác không?
- Giờ đón muộn, ngày nghỉ hè, ngày lễ tính thế nào? Ở nhiều nước, đây là nơi chi phí thật nằm.
- Phí có tăng giữa năm không, tăng theo nguyên tắc nào, báo trước bao lâu?
- Nếu con nghỉ ốm dài ngày, khoản nào được hoàn hay trừ?
Những câu hỏi này không phân biệt trường công hay tư, trong nước hay nước ngoài. Chúng chỉ giúp phụ huynh nhìn thấy cấu trúc chi phí, thay vì một con số tổng không rõ gồm những gì.
Câu hỏi thường gặp
Nước nào có mầm non hoàn toàn miễn phí?
Gần như không có nước nào miễn phí tuyệt đối cho mọi trẻ ở mọi độ tuổi. Một số nơi miễn học phí cho trẻ từ 3 tuổi ở cơ sở công, như école maternelle ở Pháp, nhưng gia đình vẫn trả tiền ăn ở căng tin và giờ trông ngoài giờ học theo mức của địa phương.
Vì sao mầm non cho trẻ dưới 3 tuổi đắt hơn trẻ mẫu giáo?
Vì tỷ lệ người lớn trên trẻ phải cao hơn nhiều, trẻ cần chăm sóc cá nhân nhiều hơn như thay tã, cho ăn, dỗ ngủ, và không gian cho mỗi trẻ cũng cần rộng hơn. Chi phí nhân công trên mỗi trẻ vì thế cao gấp nhiều lần so với nhóm 4–5 tuổi.
Miễn phí mầm non có làm tăng số trẻ đi học không?
Thường có, nhất là ở nhóm gia đình thu nhập thấp vốn bị cản bởi chi phí. Nhưng nếu không mở thêm chỗ và không đủ giáo viên, miễn phí có thể chỉ chuyển chi phí từ gia đình sang ngân sách mà không tăng số trẻ được học, như kinh nghiệm thiếu chỗ ở các đô thị lớn của Nhật.
OECD có số liệu so sánh chi tiêu cho mầm non giữa các nước không?
Có. Báo cáo Education at a Glance hằng năm có chỉ số chi tiêu cho giáo dục mầm non theo phần trăm GDP và tỷ trọng công tư, và loạt Starting Strong phân tích chính sách. Khi trích, ghi rõ năm báo cáo và năm của dữ liệu, vì hai mốc này thường lệch nhau hai đến ba năm.
Ở Việt Nam, trường tư thục có được miễn học phí như trường công không?
Theo nghị quyết năm 2025, trẻ học ở cơ sở ngoài công lập được Nhà nước hỗ trợ học phí theo mức quy định, không phải miễn toàn bộ học phí của trường. Phần chênh lệch giữa học phí của trường và mức hỗ trợ do gia đình trả. Mức cụ thể cần đọc trong văn bản hướng dẫn hiện hành.
Phiếu học mầm non có phù hợp với Việt Nam không?
Đây là câu hỏi chính sách còn để ngỏ. Phiếu học tăng quyền chọn nhưng cần danh sách cơ sở được duyệt, cơ chế trần giá và năng lực giám sát. Kinh nghiệm Hồng Kông cho thấy họ phải chuyển từ phiếu sang cấp tiền trực tiếp cho trường kèm điều kiện sau một thập niên vận hành.