Ở Việt Nam, mọi trường mầm non được cấp phép đều phải thực hiện chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Cái gọi là "chọn chương trình" thật ra là chọn phần trường xây thêm lên nền đó: thêm tiếng Anh và hoạt động riêng (chương trình tích hợp), theo một phương pháp sư phạm cụ thể, hoặc ghép một khung nước ngoài như EYFS của Anh hay chương trình tiểu học quốc tế IB cho lứa nhỏ.
Hiểu như vậy giúp gia đình bớt bị cuốn vào các tên gọi. Câu hỏi đúng là: nền chương trình của Bộ được thực hiện thế nào, phần thêm vào là gì, chiếm bao nhiêu thời gian, ai dạy, và có hợp với con và với dự định học tiếp của gia đình không. Bài trình bày nền chung, ba kiểu thường gặp, và cách hỏi để phân biệt. Phương pháp sư phạm cụ thể (Montessori, Reggio Emilia, Steiner–Waldorf) được Global Nexus Education trình bày sâu; ở đây chỉ nhắc ở mức nhận diện.
Nền chung: chương trình giáo dục mầm non của Bộ
Chương trình giáo dục mầm non được ban hành lần đầu năm 2009 và đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần; khi cần tra, nên tìm văn bản hợp nhất mới nhất trên cổng của Bộ. Chương trình gồm hai phần: nhà trẻ (3–36 tháng) và mẫu giáo (3–6 tuổi). Ở mẫu giáo, mục tiêu được mô tả theo năm lĩnh vực phát triển: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ.
Điểm phụ huynh nên biết là tinh thần của chương trình: lấy trẻ làm trung tâm, học qua chơi, tổ chức hoạt động theo chủ đề gần gũi (bản thân, gia đình, trường lớp, thế giới xung quanh), đánh giá trẻ bằng quan sát hằng ngày chứ không bằng bài kiểm tra cho điểm. Chương trình không đặt mục tiêu trẻ phải biết đọc, biết viết trước khi vào lớp 1.
Vì đây là nền bắt buộc, hai trường cùng "theo chương trình của Bộ" có thể rất khác nhau về chất lượng thực hiện: một trường cho trẻ chơi thật, một trường biến giờ chơi thành giờ ngồi nghe. Cho nên câu "trường có theo chương trình Bộ không" ít giá trị; câu "trường thực hiện chương trình đó bằng một ngày cụ thể ra sao" mới cho thông tin.
Ba kiểu chương trình thường gặp ở trường tư thục và song ngữ
Tên gọi trên thị trường không thống nhất; bảng dùng cách gọi phổ biến để mô tả cấu trúc, không xếp hạng.
| Kiểu | Cấu trúc thường thấy | Hợp với gia đình | Câu nên hỏi |
|---|---|---|---|
| Chương trình của Bộ, thực hiện kỹ | Toàn bộ thời gian bằng tiếng Việt; có thể thêm giờ năng khiếu | Muốn nền tiếng Việt vững, định học tiểu học công lập hoặc tư thục trong nước | Thời gian chơi tự do, chơi ngoài trời mỗi ngày bao lâu |
| Tích hợp (Bộ cộng thêm tiếng Anh, kỹ năng) | Chương trình của Bộ là chính, thêm các tiết tiếng Anh, có khi có giáo viên nước ngoài | Muốn con làm quen tiếng Anh mà vẫn theo nhịp trường Việt | Phần tiếng Anh bao nhiêu phút mỗi ngày, dạy theo chương trình nào, ai dạy |
| Song ngữ hoặc ghép khung quốc tế | Một phần lớn thời gian bằng tiếng Anh, có thể theo khung nước ngoài (EYFS, IB) song song chương trình của Bộ | Định cho con học tiếp hệ song ngữ hoặc quốc tế, có môi trường tiếng Anh ở nhà | Tiếng Việt chiếm bao nhiêu thời gian; khung nước ngoài được cấp phép, công nhận thế nào |
Ranh giới giữa "tích hợp" và "song ngữ" không có định nghĩa pháp lý chung, mỗi trường dùng một kiểu. Vì vậy đừng dựa vào tên gọi; hãy hỏi số phút, số giờ, và xin xem thời khoá biểu một tuần của lớp con sẽ học.
Đọc nhanh vài khung nước ngoài hay được nhắc
EYFS (Early Years Foundation Stage, Anh). Khung bắt buộc ở Anh cho trẻ từ sơ sinh tới 5 tuổi, gồm ba lĩnh vực nền (giao tiếp và ngôn ngữ; phát triển thể chất; phát triển cá nhân, xã hội và cảm xúc) và bốn lĩnh vực cụ thể (đọc viết, toán, hiểu thế giới, nghệ thuật biểu đạt). Điểm mạnh là quan sát và ghi lại sự phát triển của từng trẻ; trường ở Việt Nam dùng EYFS thường ghép với chương trình của Bộ.
IB PYP (Primary Years Programme). Chương trình của Tổ chức Tú tài Quốc tế cho trẻ từ 3 đến 12 tuổi, học theo câu hỏi tìm tòi xuyên môn học. Trường muốn dùng tên IB phải được tổ chức này cấp phép; phụ huynh có thể hỏi trường đã là trường được công nhận hay đang trong giai đoạn ứng tuyển.
Chương trình làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo của Bộ. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ mẫu giáo (năm 2020), thực hiện trên tinh thần tự nguyện, ở nơi có đủ điều kiện. Nhiều trường tích hợp dựa vào đây, có trường dùng giáo trình riêng.
Các phương pháp sư phạm. Montessori, Reggio Emilia, Steiner–Waldorf là phương pháp, không phải chương trình quốc gia; một trường có thể theo chương trình của Bộ và áp dụng một phương pháp. Mức độ áp dụng khác nhau rất xa giữa các trường, nên hỏi giáo viên được đào tạo về phương pháp đó ở đâu và bao lâu. Phần đi sâu nằm ở Global Nexus Education.
Cách nhìn ra chương trình thật đằng sau tên gọi
Tên gọi và tài liệu giới thiệu chỉ là lời hứa. Năm cách sau giúp thấy chương trình trường đang thực hiện:
- Xin thời khoá biểu một tuần của đúng lớp con sẽ học, đếm thời gian chơi tự do, chơi ngoài trời, hoạt động có tổ chức, ngủ, ăn.
- Hỏi một chủ đề vừa học tháng trước diễn ra thế nào: trẻ làm gì, tạo ra sản phẩm gì, cô ghi nhận sự tiến bộ ra sao.
- Xem cách trường đánh giá trẻ: sổ quan sát, hồ sơ sản phẩm, buổi trao đổi với phụ huynh; tránh nơi chấm điểm, xếp hạng trẻ mầm non.
- Hỏi giáo viên phụ trách phần thêm (tiếng Anh, phương pháp riêng) được đào tạo gì về giáo dục mầm non, không chỉ về ngoại ngữ.
- Hỏi chuyện chuyển tiếp: học sinh lớp lá của trường thường học tiếp ở đâu, và trường chuẩn bị cho các hướng đó thế nào.
Nếu câu trả lời cho những câu này mơ hồ hoặc chỉ lặp lại khẩu hiệu, đó là thông tin. Một trường có chương trình rõ thường trả lời được bằng ví dụ cụ thể từ chính lớp học. Lời quảng cáo kiểu "chuẩn quốc tế" và cách kiểm chúng có bài riêng trong danh mục đọc hiểu thông tin trường.
Chọn theo đường học tiếp của gia đình
Chương trình mầm non nên được nhìn trong cả chặng học của con, ít nhất tới hết tiểu học. Nếu gia đình gần như chắc con sẽ học tiểu học công lập theo tuyến, một chương trình của Bộ thực hiện tốt, cộng thêm thời gian tiếng Anh vừa phải ở mức làm quen, thường là đủ; tiếng Anh sẽ là môn học chính thức từ lớp 3 trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, và nhiều trường dạy làm quen từ lớp 1.
Nếu gia đình định cho con theo hệ song ngữ hoặc quốc tế lâu dài, việc con quen nghe, quen sinh hoạt bằng tiếng Anh từ mẫu giáo giúp chuyển tiếp nhẹ hơn. Khi đó, điều cần giữ là tiếng Việt: trẻ có tiếng mẹ đẻ vững thường học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn, và gia đình cần có kế hoạch nuôi tiếng Việt ở nhà.
Nếu chưa rõ hướng nào, chọn một chương trình mở, không quá nghiêng về hướng nào, giữ được cả hai cửa. Điều đáng tránh là chọn chương trình theo mức "nặng" hay "nhiều môn" vì nghĩ con học sớm sẽ hơn bạn; ở tuổi mầm non, chương trình nhiều giờ ngồi học thường lấy mất thời gian chơi mà trẻ cần.
Nhìn từ phía con: dấu hiệu chương trình đang hợp
Sau khi đã chọn, gia đình đánh giá chương trình qua chính con trong vài tháng đầu, không qua tài liệu của trường. Dấu hiệu tốt thường là con kể chuyện ở lớp (dù lộn xộn), mang về những câu hỏi mới, chơi lại ở nhà các trò chơi, bài hát đã học, và sáng đi học không còn sợ hãi sau giai đoạn làm quen. Con mệt vào cuối ngày là bình thường; con kiệt sức, cáu gắt kéo dài, ngủ không yên nhiều tuần là điều nên trao đổi với cô.
Với chương trình có nhiều tiếng Anh, có một giai đoạn trẻ im lặng, nghe nhiều mà chưa nói, có khi kéo dài nhiều tháng; đó là bình thường trong học ngôn ngữ thứ hai. Điều đáng chú ý hơn là tiếng Việt của con có tiếp tục phát triển không: vốn từ, câu dài hơn, kể lại được việc trong ngày.
Buổi trao đổi định kỳ với cô chủ nhiệm là lúc tốt để hỏi: con đang mạnh lên ở lĩnh vực nào trong năm lĩnh vực phát triển, chỗ nào cô thấy con cần thêm thời gian. Nếu nhiều tháng liền con không vui và câu trả lời của trường không rõ, việc xem lại lựa chọn chương trình là hợp lý.
Ba hiểu lầm khi so chương trình
"Chương trình quốc tế thì tốt hơn chương trình của Bộ." Chất lượng nằm ở cách thực hiện và người dạy, không ở tên khung. Một trường theo chương trình của Bộ với cô ổn định, lớp ít trẻ, nhiều thời gian chơi có thể tốt hơn một trường gắn nhãn quốc tế mà giáo viên thay liên tục.
"Nhiều môn, nhiều tiết là con được học nhiều." Ở mầm non, trẻ học chủ yếu qua chơi, trò chuyện và hoạt động tự chọn. Thời khoá biểu kín các tiết chuyên biệt thường để lại ít thời gian cho chơi tự do, nơi trẻ phát triển ngôn ngữ, tự điều chỉnh và quan hệ bạn bè.
"Có giáo viên nước ngoài là chương trình tiếng Anh tốt." Giáo viên bản ngữ không đồng nghĩa với giáo viên mầm non giỏi. Điều cần hỏi là người dạy có được đào tạo về dạy trẻ nhỏ không, dạy bao nhiêu giờ, có phối hợp với cô chủ nhiệm không. Phần chương trình tiếng Anh theo tuổi có ở Global Star English.
"Chương trình đắt hơn thì dạy nhiều hơn." Học phí phản ánh nhiều thứ: mặt bằng, sĩ số, tỉ lệ cô trên trẻ, giáo viên nước ngoài, bếp ăn, giờ đón muộn. Chỉ một phần trong đó liên quan tới chương trình. Khi so hai trường, nên tách học phí ra từng khoản và hỏi khoản nào trực tiếp đi vào lớp học của con, thay vì đọc mức học phí như một thước đo chất lượng.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non tư thục có được bỏ chương trình của Bộ không?
Không. Trường mầm non được cấp phép tại Việt Nam phải thực hiện chương trình giáo dục mầm non của Bộ; có thể bổ sung nội dung, phương pháp. Trường có yếu tố nước ngoài thực hiện chương trình nước ngoài theo quy định riêng. Khi băn khoăn, hỏi trường văn bản cho phép thực hiện chương trình đó.
Chương trình tích hợp khác song ngữ ở điểm nào?
Không có định nghĩa pháp lý chung. Thường thì tích hợp là chương trình của Bộ cộng thêm một số tiết tiếng Anh, còn song ngữ dành phần lớn thời gian trong ngày cho tiếng Anh. Cách chắc nhất là xin thời khoá biểu một tuần và đếm thời gian mỗi ngôn ngữ.
Con học chương trình quốc tế ở mầm non có vào được tiểu học công lập không?
Được. Tiểu học công lập tuyển sinh lớp 1 theo độ tuổi và nơi cư trú, không thi tuyển, nên chương trình mầm non con học không phải điều kiện. Điều cần chuẩn bị là con quen sinh hoạt và giao tiếp bằng tiếng Việt trong lớp đông bạn.
Có nên đổi chương trình giữa chừng, ví dụ từ song ngữ sang trường Việt?
Đổi được, trẻ mầm non thích nghi khá nhanh với môi trường mới nếu được chuẩn bị. Lý do đổi nên rõ ràng: hướng học tiếp thay đổi, chi phí, đường đi hoặc trường không hợp với con. Nên tránh đổi chỉ vì so với bạn cùng tuổi đang học nơi khác.
Chương trình Bộ có dạy tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo không?
Chương trình giáo dục mầm non không bắt buộc tiếng Anh. Bộ có chương trình làm quen với tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo, thực hiện tự nguyện ở nơi đủ điều kiện về giáo viên và cơ sở vật chất. Nhiều trường công lập và tư thục tổ chức theo chương trình này.
Làm sao biết trường thật sự áp dụng một phương pháp như Montessori?
Hỏi giáo viên được đào tạo về phương pháp đó ở đâu, bao lâu; lớp có đồ dùng và cách sắp xếp đặc trưng không; một ngày có khoảng làm việc tự chọn kéo dài không. Mức áp dụng khác nhau rất nhiều giữa các trường. Phần đi sâu về phương pháp có ở Global Nexus Education.