Mọi trẻ đều nên được sàng lọc phát triển định kỳ trong các lần khám nhi; hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên sàng lọc phát triển bằng công cụ chuẩn ở các lần khám 9, 18 và 30 tháng, cộng sàng lọc tự kỷ ở 18 và 24 tháng. Còn đánh giá phát triển chuyên sâu là việc nên làm ngay khi có dấu hiệu đáng lo, ở bất kỳ tuổi nào, nhất là khi trẻ mất một kỹ năng đã có, chậm nói rõ so với khoảng thường gặp, hoặc ít giao tiếp.
Nhiều gia đình chờ "để lớn thêm chút nữa xem sao". Chờ có cái giá: nếu trẻ cần hỗ trợ, can thiệp sớm thường giúp nhiều hơn khi bắt đầu sớm; nếu trẻ không có vấn đề gì, một buổi khám giúp cả nhà yên tâm. Bài này không phải công cụ chẩn đoán. Nó giúp biết khi nào nên hỏi, hỏi ai, và chuẩn bị thế nào. Phần can thiệp sớm của hệ Global Star nằm ở Global Star Special.
Sàng lọc và đánh giá: hai việc khác nhau
Sàng lọc là phép thử ngắn để biết có cần nhìn kỹ hơn không. Thường là một bảng hỏi phụ huynh điền hoặc một vài quan sát của bác sĩ, mất vài phút đến vài chục phút. Các công cụ được dùng rộng rãi trên thế giới gồm bộ câu hỏi ASQ-3 (Ages and Stages Questionnaires) cho phát triển chung và M-CHAT-R/F cho sàng lọc nguy cơ tự kỷ ở tuổi 16–30 tháng. Kết quả sàng lọc không phải chẩn đoán; nó chỉ nói "ổn, theo dõi tiếp" hay "nên đánh giá thêm".
Đánh giá là việc của chuyên môn, kỹ và dài hơn. Do bác sĩ nhi khoa phát triển, bác sĩ tâm thần nhi, chuyên viên tâm lý, chuyên viên âm ngữ trị liệu hoặc nhóm nhiều chuyên ngành thực hiện, có thể kéo dài nhiều buổi. Đánh giá cho biết trẻ đang ở đâu trong từng lĩnh vực, có chẩn đoán hay không, và cần hỗ trợ gì.
Theo dõi là việc của gia đình và cô giáo mỗi ngày. Bố mẹ ghi nhận các mốc, để ý những gì con làm được và chưa làm được, kể lại cho bác sĩ. Cô giáo thấy con giữa nhiều bạn cùng tuổi, một góc nhìn rất quý. Theo dõi tốt giúp sàng lọc chính xác hơn và giúp phát hiện sớm khi có gì thay đổi.
Dấu hiệu nên hỏi bác sĩ theo từng mốc tuổi
Danh sách dưới đây tổng hợp các dấu hiệu cảnh báo thường được nêu trong hướng dẫn nhi khoa quốc tế (như bộ mốc phát triển của Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Hoa Kỳ cập nhật năm 2022). Đây là lý do để hỏi, không phải kết luận. Trẻ sinh non tính tuổi điều chỉnh trong hai năm đầu.
| Mốc tuổi | Dấu hiệu nên hỏi bác sĩ |
|---|---|
| Khoảng 6 tháng | Không cười đáp lại người quen, không nhìn theo đồ vật, không phản ứng với âm thanh, không với tay lấy đồ |
| Khoảng 12 tháng | Không bập bẹ, không quay lại khi được gọi tên, không chỉ tay hay vẫy tay, không đứng được khi có vịn |
| Khoảng 16–18 tháng | Chưa nói từ đơn có nghĩa nào, chưa tự đi được, không chỉ cho người lớn xem thứ mình thích |
| Khoảng 24 tháng | Chưa tự ghép hai từ có nghĩa (không phải nhại lại), không bắt chước việc người lớn làm, không làm theo chỉ dẫn đơn giản |
| Khoảng 3 tuổi | Người trong nhà khó hiểu phần lớn lời con nói, không chơi giả vờ, ít hứng thú với trẻ khác, hay ngã hoặc khó leo bậc thềm |
| 4–5 tuổi | Không kể lại được việc đơn giản trong ngày, rất khó chơi cùng bạn, khó tập trung tới mức cô giáo lo lắng, không tự làm được các việc tự phục vụ hợp tuổi |
| Bất kỳ tuổi nào | Mất đi lời nói, kỹ năng giao tiếp hoặc vận động đã có; bố mẹ hay cô giáo có linh cảm lo lắng kéo dài |
Dòng cuối là dòng quan trọng nhất. Mất kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào là lý do khám sớm, không chờ kỳ khám sau. Và linh cảm của người chăm con hằng ngày là thông tin nghiêm túc: các hướng dẫn nhi khoa đều khuyên bác sĩ lắng nghe khi phụ huynh lo.
Nói chậm: bắt đầu từ kiểm tra thính lực
Chậm nói là lý do phổ biến nhất khiến gia đình tìm đến đánh giá. Một bước hay bị bỏ qua là kiểm tra thính lực. Trẻ nghe kém, kể cả kém một phần hay do viêm tai giữa tái diễn, sẽ học nói chậm hơn, và có thể bị nhầm là "lười nói" hay "chậm tự nhiên". Khi trẻ chậm nói, bác sĩ thường đề nghị đo thính lực trước hoặc song song với các đánh giá khác.
Bước tiếp theo là phân biệt chậm nói đơn thuần với chậm cả hiểu và giao tiếp. Một bé 2 tuổi nói ít từ nhưng hiểu tốt, chỉ tay, kéo người lớn tới chỗ mình muốn, chơi giả vờ và tương tác vui vẻ khác với một bé ít hiểu lời, ít nhìn mắt, ít chia sẻ sự chú ý. Bố mẹ có thể giúp bác sĩ bằng cách để ý và ghi lại: con hiểu những câu nào, con dùng cử chỉ nào, con chơi với người khác ra sao.
Những câu như "con trai nói muộn", "bố ngày xưa cũng nói muộn", hay "do học hai thứ tiếng" có khi đúng với một số trẻ, nhưng không nên dùng để thay cho việc khám. Một buổi khám không có hại; một năm chờ có thể là một năm hỗ trợ bị mất.
Hỏi ai, theo thứ tự nào
Ở Việt Nam, đường đi thường gặp như sau; tên khoa, tên phòng khám khác nhau giữa các bệnh viện, nên hỏi lại cơ sở trước khi đến:
- Bác sĩ nhi đang theo dõi con: người đầu tiên nên hỏi. Bác sĩ khám tổng quát, có thể làm sàng lọc và chỉ định đo thính lực, khám mắt, hoặc giới thiệu đi chuyên khoa.
- Chuyên khoa phát triển hoặc tâm bệnh nhi: ở các bệnh viện nhi lớn thường có phòng khám tâm lý, phát triển hoặc khoa tâm bệnh; đây là nơi đánh giá chuyên sâu và chẩn đoán khi cần.
- Chuyên viên âm ngữ trị liệu, vận động trị liệu, hoạt động trị liệu: đánh giá từng lĩnh vực cụ thể, thường theo chỉ định hoặc phối hợp với bác sĩ.
- Cô giáo và nhà trường: cung cấp quan sát ở lớp; có thể điền bảng hỏi mà bác sĩ gửi; phối hợp khi trẻ cần hỗ trợ trong lớp.
- Trung tâm can thiệp sớm: nơi thực hiện các chương trình hỗ trợ sau khi đã có đánh giá; nên hỏi đội ngũ ở đó được đào tạo chuyên môn gì.
Nên dè dặt với nơi nào đưa ra kết luận chẩn đoán chỉ sau một buổi ngắn, hoặc hứa "chữa khỏi" trong thời gian định trước. Đánh giá tốt thường thận trọng, nói rõ điều đã biết và điều cần theo dõi thêm.
Chuẩn bị cho buổi khám hoặc đánh giá
Buổi khám thường ngắn, trẻ lại hay ngại người lạ. Chuẩn bị kỹ giúp bác sĩ thấy được con thật:
- Ghi ra những điều cụ thể đang lo, kèm từ khi nào: "con 22 tháng nói khoảng năm từ, không ghép từ", thay vì "con hơi chậm".
- Quay vài đoạn video ngắn con ở nhà: lúc chơi, lúc được gọi tên, lúc muốn lấy một món đồ, lúc chơi với anh chị hoặc bạn.
- Mang sổ khám, sổ tiêm chủng, giấy ra viện nếu có, và thông tin về thai kỳ, cân nặng lúc sinh, tuần sinh.
- Xin cô giáo vài dòng nhận xét về con ở lớp: con chơi với bạn ra sao, làm theo hướng dẫn thế nào, có điều gì cô để ý.
- Chọn giờ khám không trùng giờ ngủ của con; mang đồ ăn nhẹ và một món đồ chơi quen.
- Ghi lại kết luận và câu hỏi còn lại; hỏi rõ bước tiếp theo, bao lâu nữa khám lại, cần làm gì ở nhà.
Sau buổi đánh giá, nếu kết quả cho thấy con cần hỗ trợ, đừng ngại hỏi lại cho đến khi hiểu: con đang ở mức nào, can thiệp gồm những gì, bao lâu thì xem lại. Kết quả "theo dõi thêm" cũng nên có mốc hẹn cụ thể.
Những hiểu lầm khiến gia đình chờ quá lâu
"Đợi con lớn thêm sẽ tự hết." Một số trẻ chậm nói tự bắt kịp, nhưng không ai biết trước con mình thuộc nhóm nào. Đánh giá sớm giúp phân biệt; nếu con ổn, gia đình yên tâm, nếu con cần hỗ trợ, thời gian được dùng đúng chỗ.
"Đi khám sớm là làm to chuyện." Khám phát triển cũng như khám mắt, khám răng: là một phần của chăm sóc thường xuyên. Bác sĩ quen với việc phụ huynh hỏi; một câu hỏi sớm không bao giờ là thừa.
"Con nói được nhiều từ tiếng Anh nên không chậm." Đọc thuộc màu sắc, chữ cái, số đếm (dù bằng tiếng nào) khác với dùng lời để giao tiếp. Điều bác sĩ xem là con có dùng lời và cử chỉ để chia sẻ, xin, hỏi, kể với người khác không.
"Ở nhà con bình thường, chỉ ở lớp mới vậy." Hành vi khác nhau giữa nhà và lớp là thông tin đáng giá, không phải lý do bỏ qua. Lớp học là môi trường có nhiều trẻ, nhiều âm thanh và yêu cầu; những gì cô thấy ở đó bổ sung cho những gì gia đình thấy ở nhà.
Sau kết quả: quyết định về trường lớp và hỗ trợ
Kết quả đánh giá thường kéo theo một loạt quyết định khác trên hành trình 0–6 tuổi: con nên học lớp nào, có cần giáo viên hỗ trợ trong lớp không, can thiệp ở đâu, bao nhiêu buổi mỗi tuần, ai đưa đón. Nên làm việc với trường mầm non để cô biết con cần gì; một trường hợp tác tốt sẽ phối hợp với chuyên viên can thiệp, điều chỉnh hoạt động trong lớp và trao đổi đều đặn với gia đình.
Luật Giáo dục 2019 và Luật Người khuyết tật đều ghi nhận quyền được học hoà nhập của trẻ khuyết tật; trên thực tế, mức độ sẵn sàng của từng trường rất khác nhau, nên khi chọn trường hãy hỏi thẳng kinh nghiệm của trường với trẻ cần hỗ trợ. Với trẻ chỉ chậm nhẹ ở một lĩnh vực, nhiều khi điều cần là một số buổi trị liệu và gia đình biết cách chơi, nói chuyện với con mỗi ngày.
Trong hệ Global Star, can thiệp sớm có cửa riêng là Global Star Special; thông tin học hoà nhập trong các lớp của trường ở Global Star School. Điều quan trọng nhất ở bước này là không để các quyết định khác (chọn trường, học thêm) chạy trước khi đã hiểu nhu cầu của con.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có khám sàng lọc phát triển định kỳ như hướng dẫn của Mỹ không?
Lịch khám và công cụ sàng lọc khác nhau giữa các cơ sở. Nhiều bệnh viện nhi và phòng khám có dịch vụ sàng lọc, đánh giá phát triển. Gia đình có thể chủ động đề nghị bác sĩ nhi sàng lọc khi con khoảng 9, 18, 24 và 30 tháng, hoặc bất cứ lúc nào thấy lo.
Con 2 tuổi nói ít nhưng hiểu hết, có cần đi khám không?
Nên hỏi bác sĩ, vì 24 tháng là mốc mà chưa ghép được hai từ là dấu hiệu nên xem kỹ. Trẻ hiểu tốt, giao tiếp bằng cử chỉ, chơi tương tác tốt thường có triển vọng khả quan hơn, nhưng vẫn nên đo thính lực và theo dõi theo hẹn của bác sĩ.
Sàng lọc ra kết quả nguy cơ có nghĩa là con bị tự kỷ không?
Không. Kết quả sàng lọc nguy cơ chỉ có nghĩa là nên đánh giá chuyên sâu. Nhiều trẻ có kết quả sàng lọc dương tính được đánh giá và không có chẩn đoán tự kỷ, nhưng có thể có chậm ngôn ngữ hay vấn đề khác cần hỗ trợ. Chẩn đoán chỉ do chuyên gia đưa ra sau đánh giá đầy đủ.
Cô giáo nói con có vẻ chậm hơn bạn, nên làm gì trước?
Hỏi cô những ví dụ cụ thể: con chậm ở việc gì, từ khi nào, trong tình huống nào. Đối chiếu với những gì gia đình thấy ở nhà, rồi đem cả hai góc nhìn đến bác sĩ nhi. Nhận xét của cô là thông tin quý, nhưng việc kết luận là của chuyên môn.
Đánh giá phát triển có làm con bị gắn nhãn không?
Đánh giá là để hiểu con cần gì, và kết quả thuộc về gia đình. Gia đình quyết định chia sẻ với trường đến đâu. Việc không đánh giá không làm khó khăn biến mất; nó chỉ làm gia đình và trường thiếu thông tin để hỗ trợ con đúng cách.
Trẻ sinh non thì tính mốc phát triển thế nào?
Trong khoảng hai năm đầu, trẻ sinh non thường được đánh giá theo tuổi điều chỉnh, tức tuổi thực trừ số tuần sinh sớm. Ví dụ một bé sinh sớm hai tháng, khi 12 tháng tuổi thực thường được so với mốc của trẻ 10 tháng. Bác sĩ nhi theo dõi con sẽ hướng dẫn cụ thể.