Học thuật hoá mầm non (tiếng Anh: schoolification) là xu hướng lớp mẫu giáo dần mang hình dạng của lớp tiểu học: trẻ ngồi bàn lâu hơn, học đọc, viết, tính theo bài, làm phiếu bài tập, được chấm đúng sai, còn thời gian chơi tự do, ra sân, trò chuyện bị co lại. Ở Việt Nam, xu hướng này hay đi dưới tên “luyện chữ trước lớp 1” và đi ngược với tinh thần của chương trình giáo dục mầm non hiện hành, vốn lấy chơi làm hoạt động chủ đạo.
Khái niệm này được dùng nhiều trong các báo cáo của OECD, đặc biệt loạt Starting Strong, khi bàn về quan hệ giữa mầm non và tiểu học. Bài này giải thích vì sao học thuật hoá có sức hút với phụ huynh và trường, nghiên cứu nói gì về lợi và hại, nhận ra nó ở lớp học thế nào, và xu hướng ngược lại đang diễn ra ở đâu. Năng lực trẻ cần để vào lớp 1 có bài riêng ở chuyên mục hành trình giáo dục 0–6 tuổi.
Hai truyền thống mầm non và chỗ giằng co
Báo cáo Starting Strong II của OECD năm 2006 mô tả hai truyền thống lớn trong giáo dục mầm non ở các nước giàu. Truyền thống thứ nhất, thường gặp ở Pháp và các nước nói tiếng Anh, coi mầm non là giai đoạn chuẩn bị đi học: chú trọng sẵn sàng đến trường, các kỹ năng đọc viết và toán sớm, có mục tiêu học tập rõ. Truyền thống thứ hai, thường gặp ở Bắc Âu và Trung Âu, gọi là truyền thống sư phạm xã hội: coi mầm non là một giai đoạn có giá trị tự thân, chú trọng phát triển toàn diện, chơi, quan hệ, đời sống trong nhóm.
Hai truyền thống không loại trừ nhau, và nhiều hệ thống đi giữa. Học thuật hoá là khi cán cân bị kéo mạnh về phía chuẩn bị đi học, tới mức lớp mẫu giáo mang thói quen của lớp tiểu học: giờ giấc theo tiết, hoạt động do cô điều khiển, thành tích đo bằng bài làm.
Ở Việt Nam, chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT về văn bản đứng gần truyền thống thứ hai: lấy hoạt động chơi làm chủ đạo ở mẫu giáo, đánh giá trẻ qua quan sát, không cho điểm. Còn trên thực tế, áp lực từ phụ huynh và từ cuộc đua vào trường tiểu học kéo nhiều lớp về phía thứ nhất.
Vì sao học thuật hoá có sức hút
Nỗi lo lớp 1. Nhiều phụ huynh nghe rằng lớp 1 học nhanh, con không biết chữ trước sẽ theo không kịp. Nỗi lo này có lúc có cơ sở ở những lớp đông, nhịp nhanh, nhưng chương trình lớp 1 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 được thiết kế để dạy chữ từ đầu.
Kết quả nhìn thấy được. Một đứa trẻ năm tuổi đọc được vài từ, viết được tên mình là thứ phụ huynh thấy ngay và khoe được. Khả năng chờ lượt, kể lại một câu chuyện, giải quyết bất đồng với bạn thì khó thấy hơn dù quan trọng không kém.
Cạnh tranh giữa trường. Trường mầm non tư thục có thể dùng “con biết đọc trước lớp 1” làm điểm bán hàng. Khi một trường làm, trường bên cạnh chịu áp lực làm theo.
Áp lực chọn trường tiểu học. Ở một số nơi, việc chọn trường tiểu học có tiếng tạo cảm giác cần chuẩn bị sớm, dù quy định tuyển sinh lớp 1 hiện hành không cho tổ chức kiểm tra kiến thức trẻ.
Ít người lớn, nhiều trẻ. Một lớp đông dễ quản hơn khi trẻ ngồi yên làm bài. Học thuật hoá đôi khi là giải pháp quản lý lớp hơn là lựa chọn sư phạm.
Nghiên cứu nói gì về lợi và hại
Bằng chứng không cho thấy dạy kỹ năng học thuật sớm là vô ích. Một số kỹ năng nền cho việc đọc, như nhận biết âm trong từ, vốn từ, hiểu câu chuyện, và một số kỹ năng toán sớm như đếm, so sánh số lượng, có giá trị khi được xây ở tuổi mầm non. Vấn đề nằm ở cách dạy: qua chơi, trò chuyện, trò chơi ngôn ngữ, hay qua bài tập ngồi bàn và chép mẫu.
Một nghiên cứu hay được trích là của Rebecca Marcon (2002) ở Washington, D.C., so sánh trẻ học các lớp mầm non theo hướng do trẻ khởi xướng, hướng học thuật do cô điều khiển và hướng kết hợp. Kết quả theo dõi tới các năm đầu tiểu học cho thấy nhóm học thuật không có lợi thế lâu dài, và ở một số mốc, nhóm do trẻ khởi xướng làm tốt hơn. Nghiên cứu có giới hạn rõ: không phân nhóm ngẫu nhiên, mẫu ở một hệ thống trường của một thành phố Mỹ. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn về những mô hình mầm non khác nhau cũng cho kết quả theo hướng tương tự nhưng không đồng nhất.
Điều giới nghiên cứu đồng thuận rộng hơn là phần mà học thuật hoá lấy mất: thời gian chơi tự do, vận động, trò chuyện với người lớn. Những thứ này gắn với ngôn ngữ, chức năng điều hành và kỹ năng xã hội, vốn dự báo khả năng học tốt ở tiểu học. Khi lớp mẫu giáo thành lớp 1 thu nhỏ, trẻ có thể biết thêm vài chữ nhưng mất đi phần nền đỡ cho việc học về sau.
Nhận ra học thuật hoá trong một lớp mẫu giáo
Không có đường kẻ rõ giữa lớp có nội dung học tập tốt và lớp học thuật hoá. Bảng dưới đặt các dấu hiệu cạnh nhau để phụ huynh và người dạy tự so.
| Khía cạnh | Lớp lấy chơi làm chủ đạo | Lớp bị học thuật hoá |
|---|---|---|
| Thời gian ngồi bàn | Ngắn, xen với vận động và chơi góc | Kéo dài, nhiều tiết liên tiếp |
| Chữ và số | Xuất hiện qua truyện, trò chơi, nhãn đồ vật, đếm khi chơi | Dạy qua bài, chép mẫu, tô chữ theo vở |
| Phiếu bài tập | Ít hoặc không có | Nhiều, mang về nhà làm tiếp |
| Đánh giá | Cô quan sát và ghi chép sự phát triển | Chấm đúng sai, khen chê theo bài làm |
| Ra sân, chơi tự do | Hằng ngày, đủ thời lượng | Bị cắt khi cần “ôn bài” |
| Câu hỏi của cô | Mở: con nghĩ sao, vì sao, nếu thế thì sao | Đóng: đây là chữ gì, mấy cộng mấy |
| Cảm xúc của trẻ | Háo hức, tò mò | Có trẻ sợ sai, ngại đi học |
Một lớp có vài phiếu tô màu mỗi tuần không phải lớp học thuật hoá. Điều đáng để ý là xu hướng chung của một ngày và cảm xúc của trẻ khi nhắc tới lớp.
Quy định của Việt Nam nói gì
Chương trình giáo dục mầm non hiện hành của Bộ GD&ĐT (văn bản hợp nhất năm 2021) xác định hoạt động chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo, và đánh giá trẻ qua quan sát, trò chuyện, sản phẩm, không cho điểm. Với trẻ năm tuổi, chương trình có nội dung làm quen với chữ viết và biểu tượng toán, nhưng ở mức làm quen, không phải dạy đọc viết.
Bộ chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi, ban hành theo Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT, mô tả những gì trẻ năm tuổi thường làm được trong bốn lĩnh vực: thể chất, tình cảm và quan hệ xã hội, ngôn ngữ và giao tiếp, nhận thức. Phần ngôn ngữ có các chỉ số như nhận dạng được chữ cái, biết cầm sách đúng chiều, nhưng không đòi trẻ đọc trôi chảy hay viết câu.
Ngành giáo dục nhiều năm nay nhắc các cơ sở mầm non không dạy trước chương trình lớp 1, và quy định tuyển sinh lớp 1 không tổ chức kiểm tra trẻ. Khoảng cách giữa văn bản và thực tế nằm ở các lớp luyện chữ bên ngoài trường và ở áp lực phụ huynh lên chính trường mầm non. Các con số và văn bản cụ thể nên được kiểm theo bản hiện hành.
Xu hướng ngược lại: đưa chơi trở về
Ở chiều ngược, nhiều hệ thống đang tìm cách kéo cân bằng lại. Phần Lan nổi tiếng với việc trẻ vào lớp 1 lúc bảy tuổi và năm trước tiểu học tập trung vào học qua chơi. Một số bang của Úc, các vùng của Anh có chương trình làm mềm chuyển tiếp từ mầm non lên tiểu học, đưa cách học qua chơi lên cả lớp đầu tiểu học thay vì đẩy cách học tiểu học xuống mầm non. Báo cáo Starting Strong V của OECD năm 2017 dành riêng cho chuyển tiếp mầm non lên tiểu học, nhấn vào sự liên tục về cách dạy giữa hai bậc.
Ở Việt Nam, chương trình lớp 1 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 có giai đoạn đầu dành cho làm quen với trường lớp, và giáo viên lớp 1 được hướng dẫn dạy chữ từ đầu. Điều đó, về nguyên tắc, làm giảm lý do cho việc luyện chữ trước. Phụ huynh hiểu điều này sẽ bớt lo, và trường mầm non có thêm chỗ dựa để giữ thời gian chơi.
Với người dạy, xu hướng ngược này đòi một kỹ năng khó hơn dạy chữ: biết lồng chữ, số, khoa học vào chơi một cách có chủ ý, biết đặt câu hỏi mở, biết quan sát để thấy trẻ đang học gì. Đó là năng lực sư phạm thật, và cũng là điều khó quảng cáo nhất, vì nó không hiện ra thành một tờ bài làm mang về nhà mà nằm trong những cuộc trò chuyện nhỏ suốt ngày.
Phụ huynh làm gì khi lo con chưa biết chữ trước lớp 1
Nếu đang phân vân có nên cho con luyện chữ, có thể đi theo các bước:
- Đọc Bộ chuẩn phát triển trẻ năm tuổi để biết trẻ năm tuổi được mong đợi làm gì; phần lớn phụ huynh thấy yêu cầu thấp hơn mình nghĩ.
- Hỏi trường tiểu học dự định cho con vào về cách dạy lớp 1 và giai đoạn làm quen đầu năm.
- Đọc truyện cho con mỗi ngày, trò chuyện về truyện, chơi trò đố âm đầu của từ; đây là cách xây nền cho việc đọc mà không ép.
- Để ý cảm xúc của con với chữ và số: con thích thú hay ngại, sợ sai?
- Nếu con tự tò mò về chữ, trả lời và chơi cùng con; không cần biến sự tò mò đó thành giờ học cố định.
- Trao đổi với giáo viên mầm non về sự sẵn sàng của con ở cả bốn lĩnh vực, không chỉ chữ và số.
Mục tiêu không phải là cấm con tiếp xúc chữ, mà là giữ cho năm cuối mẫu giáo có đủ chơi, vận động và trò chuyện, những thứ khó bù lại khi đã vào lớp 1.
Câu hỏi thường gặp
Cho con học lớp luyện chữ trước lớp 1 có bị cấm không?
Quy định của ngành giáo dục nhắm vào việc cơ sở mầm non không dạy trước chương trình lớp 1. Lớp luyện chữ bên ngoài là lựa chọn của gia đình. Điều nên cân nhắc là lớp đó lấy thời gian từ đâu, có làm con áp lực không, và có thật sự cần khi chương trình lớp 1 dạy chữ từ đầu.
Trẻ biết đọc sớm có học tốt hơn ở tiểu học không?
Trẻ biết đọc sớm có thể có lợi thế ban đầu, nhưng nghiên cứu cho thấy lợi thế này thường thu hẹp sau vài năm khi các bạn khác bắt kịp. Những gì dự báo việc học về sau tốt hơn là vốn từ, khả năng hiểu, chú ý và tự điều chỉnh, vốn được xây qua trò chuyện và chơi.
Schoolification có phải là khái niệm chỉ dùng ở châu Âu không?
Khái niệm này phổ biến trong các báo cáo của OECD và giới nghiên cứu châu Âu, nhưng hiện tượng thì có ở nhiều nước châu Á, nơi áp lực thi cử lớn. Hàn Quốc, Trung Quốc, Hồng Kông đều có tranh luận về việc dạy học thuật sớm ở mầm non.
Trường mầm non có phiếu bài tập mang về nhà có phải là xấu không?
Không hẳn, nếu phiếu ít, mang tính trò chơi và không bắt buộc. Nếu phiếu bài tập nhiều, đều đặn và được chấm đúng sai, đó là dấu hiệu lớp đang đi theo hướng học thuật hoá. Có thể hỏi trường mục đích của phiếu và thời gian trẻ dành cho nó ở lớp.
Giáo viên mầm non bị phụ huynh yêu cầu dạy chữ thì nên làm gì?
Có thể giải thích chương trình mầm non và Bộ chuẩn phát triển trẻ năm tuổi, cho phụ huynh thấy trẻ đang học chữ qua chơi như thế nào, và chia sẻ ghi chép quan sát về sự phát triển của trẻ ở các lĩnh vực khác. Ban giám hiệu nên đứng cùng giáo viên trong việc này.
Lớp mẫu giáo năm tuổi nên dành bao nhiêu thời gian cho chữ và số?
Không có con số chuẩn chung. Chương trình mầm non đặt chữ và số trong các hoạt động làm quen, xen vào chơi, đọc truyện và sinh hoạt hằng ngày, không thành tiết dài. Nếu trẻ dành phần lớn buổi học để ngồi bàn tô chữ, đó là dấu hiệu cán cân đã lệch.