Dự án Abecedarian (Carolina Abecedarian Project) là thử nghiệm ngẫu nhiên bắt đầu năm 1972 tại Đại học Bắc Carolina ở Chapel Hill: 111 trẻ sơ sinh từ gia đình nhiều rủi ro được chia ngẫu nhiên vào nhóm được chăm sóc giáo dục cả ngày, quanh năm từ vài tháng tuổi tới khi vào mẫu giáo lớn, và nhóm đối chứng. Khi theo dõi tới tuổi trưởng thành, nhóm được can thiệp có điểm nhận thức và thành tích học tập cao hơn, học lên đại học nhiều hơn, và tới giữa tuổi ba mươi có một số chỉ số sức khoẻ tim mạch tốt hơn.
Nếu Perry Preschool là câu chuyện về lớp mẫu giáo nửa buổi cho trẻ ba bốn tuổi, thì Abecedarian là câu chuyện về chăm sóc giáo dục toàn diện từ khi trẻ còn bế ngửa. Hai nghiên cứu thường được nhắc cùng nhau, nhưng thiết kế khác hẳn và vì vậy trả lời những câu hỏi khác nhau. Phần dưới giải thích chương trình làm gì, các phát hiện chính, vì sao kết quả sức khoẻ gây chú ý, và những điều không nên suy diễn quá đà.
Thiết kế: chăm sóc cả ngày từ khi trẻ vài tháng tuổi
Nhóm nghiên cứu do Craig Ramey dẫn dắt ở Viện Phát triển Trẻ em Frank Porter Graham, sau đó Frances Campbell là người gắn bó lâu nhất với các đợt theo dõi. Trẻ sinh trong khoảng 1972 đến 1977, được chọn dựa trên một chỉ số rủi ro gồm học vấn và thu nhập của mẹ, hoàn cảnh gia đình. Phần lớn là trẻ người Mỹ gốc Phi. Nhiều trẻ vào chương trình khi mới vài tháng tuổi.
Nhóm can thiệp được gửi tới một trung tâm chăm sóc cả ngày, năm ngày mỗi tuần, gần như quanh năm, kéo dài cho tới khi vào lớp mẫu giáo lớn của trường tiểu học. Chương trình dùng bộ hoạt động gọi là Learningames do Joseph Sparling và Isabelle Lewis xây dựng: những trò chơi ngắn giữa người lớn và trẻ, chú trọng ngôn ngữ, lặp lại nhiều lần trong ngày, lồng vào các sinh hoạt như ăn, thay tã, chơi. Tỷ lệ người chăm trên trẻ cao, nhất là ở nhóm trẻ nhũ nhi.
Một điểm thiết kế ít người biết: nhóm đối chứng không bị bỏ mặc. Cả hai nhóm đều được cung cấp sữa công thức bổ sung dinh dưỡng và tiếp cận dịch vụ xã hội, nhóm nghiên cứu làm vậy để khác biệt đo được phản ánh phần giáo dục và chăm sóc, không phải phần dinh dưỡng. Khi trẻ vào tiểu học, có thêm một lần chia ngẫu nhiên nữa cho chương trình hỗ trợ ở tuổi đi học, tạo ra bốn nhóm, nhờ đó có thể so tác động của giai đoạn trước năm tuổi với giai đoạn sau.
Abecedarian và Perry Preschool khác nhau ở đâu
Đặt hai nghiên cứu cạnh nhau giúp tránh lỗi gộp chung "các nghiên cứu mầm non của Mỹ" làm một.
| Tiêu chí | Perry Preschool | Abecedarian |
|---|---|---|
| Năm bắt đầu | 1962 | 1972 |
| Nơi làm | Ypsilanti, Michigan | Chapel Hill, Bắc Carolina |
| Số trẻ | 123 | 111 |
| Tuổi bắt đầu | Ba hoặc bốn tuổi | Vài tháng tuổi |
| Cường độ | Khoảng hai tiếng rưỡi mỗi sáng trong năm học, thêm thăm nhà hằng tuần | Cả ngày, năm ngày mỗi tuần, gần như quanh năm, tới năm tuổi |
| Tiêu chí chọn | Nhà nghèo, IQ đầu vào thấp | Chỉ số rủi ro gia đình khi trẻ ra đời |
| Kết quả nhận thức | IQ tăng rồi phai | Khác biệt nhận thức giữ được lâu hơn, tới tuổi trưởng thành |
| Kết quả nổi bật khi trưởng thành | Bớt phạm pháp, thu nhập cao hơn | Học đại học nhiều hơn, một số chỉ số sức khoẻ tốt hơn |
Khác biệt lớn nhất nằm ở tuổi bắt đầu và cường độ. Abecedarian can thiệp sớm hơn và dày hơn nhiều, và cũng là nghiên cứu mà khác biệt về nhận thức không phai hết. Nhiều người đọc điều đó như bằng chứng rằng bắt đầu sớm và đủ liều mới giữ được tác động trên điểm số. Đó là cách diễn giải hợp lý, nhưng hai nghiên cứu khác nhau ở quá nhiều điểm để gán toàn bộ khác biệt cho riêng tuổi bắt đầu.
Các phát hiện chính qua những lần theo dõi
Tuổi mầm non và tiểu học. Từ rất sớm, khoảng mười tám tháng tuổi, nhóm can thiệp đã có điểm phát triển nhận thức cao hơn nhóm đối chứng. Khoảng cách này giữ trong suốt thời gian tham gia chương trình. Sau khi vào trường, khoảng cách thu hẹp một phần, nhưng không biến mất như ở Perry.
Tuổi thiếu niên và 21 tuổi. Ở tuổi 12, 15 và 21, nhóm từng được chăm sóc sớm có điểm đọc và toán cao hơn, ít phải lưu ban hay vào lớp giáo dục đặc biệt hơn. Lần theo dõi 21 tuổi ghi nhận tỷ lệ theo học đại học bốn năm cao hơn rõ rệt. Đáng chú ý, chương trình hỗ trợ ở tuổi tiểu học thêm vào ít tác động hơn nhiều so với phần trước năm tuổi.
Tuổi 30. Lần theo dõi công bố năm 2012 ghi nhận nhóm can thiệp có nhiều năm đi học hơn, nhiều người có bằng đại học hơn và có việc làm toàn thời gian ổn định hơn. Một số khác biệt về thu nhập không rõ như kỳ vọng.
Sức khoẻ ở giữa tuổi ba mươi. Năm 2014, Frances Campbell, James Heckman và các cộng sự công bố trên tạp chí Science kết quả khám sức khoẻ: nhóm từng được can thiệp, đặc biệt là nam giới, có các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hoá thấp hơn, như huyết áp và một số chỉ số liên quan tới hội chứng chuyển hoá.
Vì sao kết quả sức khoẻ vừa gây chú ý vừa phải đọc thận trọng
Kết quả năm 2014 gây tiếng vang vì nó gợi ý một điều ít ai nghĩ tới: chăm sóc giáo dục trong năm năm đầu đời có thể liên quan tới sức khoẻ tim mạch ba mươi năm sau. Có vài cơ chế được đưa ra để giải thích. Trẻ được ăn uống điều độ và được khám định kỳ tại trung tâm. Học vấn cao hơn thường dẫn tới thu nhập và lối sống khác. Ngoài ra, giới nghiên cứu về căng thẳng ở trẻ nhỏ cho rằng môi trường ổn định, nhiều tương tác có thể ảnh hưởng tới cách cơ thể phản ứng với căng thẳng về sau. Mỗi cơ chế này đều hợp lý, nhưng nghiên cứu không tách được cơ chế nào làm nên khác biệt.
Lý do thứ hai để thận trọng là cỡ mẫu. Không phải toàn bộ 111 người tham gia đều đi khám sức khoẻ, và khi chia theo giới, mỗi nhóm chỉ còn vài chục người. Khác biệt ở nam rõ hơn nữ, nhưng với số người như vậy, khoảng tin cậy rất rộng. Bản thân các tác giả cũng ghi nhận giới hạn này. Cách đọc đúng là: đây là một tín hiệu đáng chú ý, cần được kiểm chứng bằng nghiên cứu khác, chứ chưa phải kết luận rằng đi nhà trẻ sớm phòng được bệnh tim.
Lý do thứ ba: nhóm đối chứng không phải ai cũng ở nhà. Một phần trẻ ở nhóm này được gia đình gửi tới các nhà trẻ khác trong vùng. Điều đó thực ra khiến khác biệt đo được có xu hướng nhỏ đi chứ không lớn lên, nên không làm hỏng kết luận, nhưng cho thấy so sánh ở đây là "chương trình này so với các lựa chọn sẵn có khi ấy".
Các phản biện chính đối với Abecedarian
Nghi vấn về khác biệt ban đầu. Trong thập niên 1980, nhà tâm lý học Herman Spitz đặt câu hỏi liệu hai nhóm có thật sự ngang nhau lúc xuất phát hay không, vì khác biệt về điểm phát triển xuất hiện khá sớm. Nhóm nghiên cứu phản hồi rằng điểm đo ở những tháng đầu đời vốn kém ổn định và hai nhóm tương đương ở các chỉ số rủi ro dùng để chọn trẻ. Tranh luận này không được khép lại hoàn toàn, nhưng không làm đổ kết quả học vấn ở tuổi trưởng thành.
Một trung tâm, một thời kỳ. Toàn bộ trẻ nhóm can thiệp học ở một trung tâm gắn với trường đại học, nhân sự được đào tạo và giám sát sát sao. Khi một chương trình được nhân ra hàng trăm điểm, rất khó giữ được chất lượng ấy, và các đánh giá quy mô lớn sau này cho thấy hiệu quả thường nhỏ hơn bản gốc.
Mất mẫu và chia nhỏ mẫu. Qua mấy chục năm, một phần người tham gia không còn theo dõi được hoặc không tham gia mọi lần đo. Mỗi lần chia nhỏ theo giới hoặc theo nhánh can thiệp ở tuổi đi học, số người trong mỗi ô giảm đi, kết luận cho từng nhóm con vì vậy yếu hơn kết luận chung.
Tính toán lợi ích phụ thuộc giả định. Phần lợi ích tiền tệ được tính bằng mô hình, kết hợp dữ liệu Abecedarian với dữ liệu từ khảo sát quốc gia để dự báo thu nhập và sức khoẻ tới cuối đời. Mô hình minh bạch, nhưng mỗi giả định đều có thể tranh luận.
Những dự án anh em và con số 13 phần trăm
Ngay sau Abecedarian, cùng nhóm nghiên cứu triển khai Project CARE với thiết kế gần tương tự, có thêm một nhánh chỉ thăm nhà, không gửi trung tâm. Kết quả của CARE cho thấy nhánh chỉ thăm nhà gần như không tạo ra khác biệt đáng kể, trong khi nhánh chăm sóc tại trung tâm cho kết quả giống Abecedarian. So sánh này hữu ích vì nó gợi ý rằng tần suất và cường độ của trải nghiệm hằng ngày quan trọng hơn việc chỉ hướng dẫn cha mẹ.
Năm 2020, Jorge Luis García, James Heckman và các cộng sự công bố trên Journal of Political Economy một phân tích gộp dữ liệu Abecedarian và CARE, tính lợi ích trọn đời gồm học vấn, thu nhập, sức khoẻ, tội phạm và cả việc cha mẹ, chủ yếu là mẹ, đi làm được nhờ con được chăm cả ngày. Họ ước tính tỷ suất sinh lời khoảng 13 phần trăm mỗi năm. Đây là con số thường được trích, cao hơn ước tính cho Perry, một phần vì tính cả lợi ích cho mẹ.
Như với Perry, cần nhớ con số này phụ thuộc vào hàng loạt giả định quy đổi tiền, và chi phí của một chương trình cường độ cao như Abecedarian rất lớn. Bài học không phải "chương trình nào cũng lãi 13 phần trăm", mà là chăm sóc giáo dục chất lượng cao cho trẻ nhiều rủi ro có thể bù được chi phí của nó nhiều lần.
Abecedarian gợi ý gì khi bàn về nhà trẻ cho trẻ dưới ba tuổi
Ở Việt Nam, nhóm tuổi nhà trẻ từ ba tháng đến ba tuổi có tỷ lệ đi học thấp hơn hẳn nhóm mẫu giáo, và phần lớn gia đình đô thị phải tự chọn giữa ông bà, người giúp việc, nhóm trẻ gia đình và trường. Abecedarian không trả lời được câu hỏi "gửi con lúc mấy tháng là tốt", vì nghiên cứu so trẻ được chăm tại một trung tâm chất lượng rất cao với trẻ có hoàn cảnh nhiều rủi ro, không so với trẻ được ông bà chăm chu đáo.
Điều nó gợi ý rõ hơn là chất lượng chăm sóc ở tuổi này nằm ở tương tác. Learningames không phải giáo trình chữ cái, mà là hàng trăm lượt chơi ngắn, có lời nói, có đáp lại, lồng vào ăn ngủ thay tã. Một nơi nhận trẻ dưới ba tuổi đáng tin cậy là nơi người chăm có đủ thời gian cho từng trẻ, không thay người liên tục, và nói chuyện với trẻ trong những việc thường ngày. Đây là những thứ quan sát được khi đến xem một nhóm trẻ, dù không nơi nào ghi ra giấy.
Cũng cần nói rõ ranh giới: Abecedarian là nghiên cứu về trẻ nhiều rủi ro. Kết quả của nó là lý lẽ mạnh cho chính sách hỗ trợ nhà trẻ chất lượng cho gia đình khó khăn, chứ không phải lời khuyên rằng mọi trẻ nên vào nhà trẻ thật sớm.
Câu hỏi thường gặp
Tên Abecedarian có nghĩa là gì?
Trong tiếng Anh, abecedarian là từ ít dùng, chỉ người đang học bảng chữ cái, tức người mới bắt đầu học. Nhóm nghiên cứu chọn tên này để nói về những bước học đầu tiên của trẻ. Tên gọi không có nghĩa chương trình dạy chữ cái sớm; nội dung chính là trò chơi ngôn ngữ và tương tác hằng ngày.
Nhóm đối chứng trong Abecedarian có được hỗ trợ gì không?
Có. Cả hai nhóm đều nhận sữa công thức bổ sung dinh dưỡng và được kết nối với dịch vụ xã hội. Mục đích là để phần khác biệt đo được phản ánh việc chăm sóc giáo dục tại trung tâm. Ngoài ra, một số trẻ nhóm đối chứng được gia đình gửi tới nhà trẻ khác trong vùng.
Vì sao Abecedarian giữ được khác biệt về điểm số còn Perry thì không?
Chưa có câu trả lời dứt khoát. Abecedarian bắt đầu sớm hơn nhiều, kéo dài năm năm, cả ngày và quanh năm, nên tổng thời lượng lớn hơn Perry rất nhiều. Hai nghiên cứu cũng khác về thời kỳ, địa phương và cách chọn trẻ, nên không thể gán toàn bộ chênh lệch cho một yếu tố.
Kết quả sức khoẻ tim mạch có đáng tin không?
Đó là tín hiệu đáng chú ý nhưng dựa trên một nhóm nhỏ, nhất là khi tách theo giới. Bài trên Science năm 2014 có dùng phương pháp thống kê để xử lý mẫu nhỏ, nhưng giới nghiên cứu vẫn coi đây là phát hiện cần kiểm chứng thêm, không phải kết luận y khoa.
Chương trình hỗ trợ ở tuổi tiểu học trong Abecedarian có hiệu quả không?
Theo các báo cáo theo dõi, phần hỗ trợ ở ba năm đầu tiểu học thêm vào ít tác động hơn nhiều so với phần chăm sóc trước năm tuổi. Phát hiện này thường được dùng để ủng hộ quan điểm đầu tư sớm, nhưng nó cũng chỉ đúng với cách thiết kế cụ thể của chương trình tiểu học ấy.
Có thể làm theo Learningames ở nhà không?
Learningames được xuất bản và về sau phát triển thành chương trình có tên 3a, có thể tìm đọc. Tuy vậy, hiệu quả trong nghiên cứu đến từ cả một hệ thống: người chăm được đào tạo, tỷ lệ người lớn trên trẻ cao, thời lượng dày đặc. Một bộ trò chơi tách riêng ra không mang theo toàn bộ những điều kiện đó.