Trước 3 tuổi, việc cho con ở nhà hay đi gửi không có đáp án đúng cho mọi nhà. Điều quyết định là chất lượng của từng lựa chọn mà gia đình thật sự có: một người chăm ổn định, ấm áp, chịu nói chuyện và chơi với con ở nhà tốt hơn một nơi gửi đông trẻ, thay cô liên tục; ngược lại, một lớp nhà trẻ ít trẻ, cô ổn định tốt hơn việc con ngồi trước màn hình cả ngày với người trông vội.
Vì vậy câu hỏi nên đổi từ "ở nhà hay đi gửi" thành "trong các lựa chọn nhà mình có, cái nào cho con nhiều tương tác ấm áp và ổn định nhất". Bài này giúp trả lời câu đó: bốn yếu tố cần cân, năm phương án thường gặp, những hiểu lầm hay làm bố mẹ áy náy, và khi nào nên xem lại quyết định. Cách cho con làm quen nơi gửi từng ngày nằm ở trang Trung Tâm Trông Trẻ.
Bốn yếu tố đặt lên bàn cân
Con của bạn. Tuổi, sức khoẻ, tính khí. Bé dưới 12 tháng cần một hai người chăm cố định hơn là cần bạn chơi; bé gần 2 tuổi bắt đầu thích quan sát trẻ khác. Bé hay ốm đường hô hấp có thể ốm nhiều hơn trong năm đầu đi gửi, gia đình phải tính người chăm khi con nghỉ. Bé nhạy cảm với tiếng ồn, chỗ đông sẽ cần chỗ gửi ít trẻ.
Người chăm ở nhà. Có ai thật sự chăm được không, hay chỉ "có người ở nhà". Ông bà có sức khoẻ, có muốn chăm, có đồng ý cách nuôi với bố mẹ không. Người giúp việc có ở lâu dài không. Chăm trẻ dưới 3 tuổi là việc nặng, kéo dài; một người chăm kiệt sức thì khó còn kiên nhẫn chơi và trò chuyện với con.
Lịch làm việc của bố mẹ. Giờ hành chính, làm ca, đi công tác thường xuyên hay làm tự do. Nơi gửi phải khớp giờ đón trả; nếu không khớp, gia đình sẽ phải ghép thêm một người đón, và mỗi lần chuyển tay là một lần con phải thích nghi.
Nơi gửi thật sự có ở gần. Không phải nơi gửi lý tưởng trên mạng, mà nơi đi lại được mỗi ngày. Một lớp tốt nhưng xa nửa tiếng giữa giờ cao điểm có thể làm cả nhà mệt đến mức không đáng. Nên liệt kê hai ba chỗ thật, đến xem, rồi mới so với phương án ở nhà.
Năm phương án thường gặp và điều cần hỏi ở mỗi phương án
Phần lớn gia đình ở đô thị Việt Nam chọn một trong năm cách dưới đây, hoặc ghép hai cách. Bảng không xếp hạng, chỉ nêu điểm mạnh tự nhiên và câu hỏi nên đặt ra trước khi chọn.
| Phương án | Điểm mạnh tự nhiên | Câu hỏi cần trả lời trước |
|---|---|---|
| Bố hoặc mẹ ở nhà | Ổn định, gắn bó, nuôi theo ý mình | Thu nhập gia đình có chịu được bao lâu; người ở nhà có ai san sẻ để khỏi kiệt sức |
| Ông bà chăm | Tin cậy, tình thân, linh hoạt giờ | Sức khoẻ ông bà; có thống nhất cách ăn, ngủ, dùng màn hình; có lúc nào cho ông bà nghỉ |
| Người giúp việc hoặc người trông tại nhà | Con ở môi trường quen, một kèm một | Người đó ở được bao lâu; có ai giám sát khi bố mẹ đi vắng; con có cơ hội gặp trẻ khác không |
| Nhóm trẻ gần nhà | Ít trẻ, gần, giờ linh hoạt | Có được cấp phép không; mấy cô cho mấy trẻ vào giờ bận; cô có ổn định không |
| Lớp nhà trẻ trong trường mầm non | Nề nếp, có chương trình, đi thẳng lên mẫu giáo | Trường nhận từ mấy tháng; sĩ số lớp; lớp có giờ ngủ, ăn hợp với con không |
Phương án ghép rất phổ biến: ông bà chăm buổi sáng, con đi nhóm trẻ buổi chiều; hoặc con đi lớp nhà trẻ, bố mẹ đón muộn thì có người thân đón hộ. Ghép không sao, miễn số người con phải thích nghi trong một ngày không quá nhiều. Với gia đình làm ca hay lịch bất thường, các dịch vụ trông theo giờ là một mảnh ghép; hệ Global Star có trang Mầm non theo giờ (mamnontheogio.com) và Global Star Cares cho nhu cầu này.
Nghiên cứu nói gì, và nói tới đâu
Nghiên cứu lớn nhất về chuyện này là NICHD Study of Early Child Care and Youth Development của Viện Sức khoẻ Trẻ em và Phát triển Con người Hoa Kỳ, theo dõi hơn 1.300 trẻ từ khi sinh năm 1991. Kết luận được trích nhiều nhất: các đặc điểm của gia đình (sự nhạy cảm, ấm áp của bố mẹ, điều kiện sống) dự báo sự phát triển của trẻ mạnh hơn việc trẻ có đi gửi hay không. Trong số trẻ đi gửi, chất lượng chăm sóc liên quan tới ngôn ngữ và nhận thức; số giờ gửi rất nhiều mỗi tuần có liên hệ ở mức nhỏ với một số vấn đề hành vi do giáo viên báo cáo.
Giới hạn cần nói rõ: đó là bối cảnh Mỹ, với hệ thống chăm trẻ và văn hoá gia đình khác Việt Nam; các liên hệ là tương quan và có độ lớn khiêm tốn. Nghiên cứu không cho ra một "tuổi gửi tốt nhất", và không chứng minh ở nhà luôn hơn hay đi gửi luôn hơn.
Điều đem về dùng được là hai ý. Thứ nhất, bố mẹ đi làm không có nghĩa là con thiệt; thời gian buổi tối và cuối tuần với con, nếu ấm áp và có tương tác, vẫn là yếu tố lớn. Thứ hai, khi đã gửi thì chất lượng nơi gửi là điều đáng tốn công chọn nhất: cô ổn định, ít trẻ, cô nói chuyện và chơi với trẻ chứ không chỉ trông. Các nghiên cứu nền về giáo dục sớm được trình bày kỹ ở danh mục nghiên cứu của trang này.
Những hiểu lầm làm bố mẹ áy náy không cần thiết
"Con ở nhà tới 3 tuổi sẽ chậm hơn bạn đi học sớm." Trẻ ở nhà với người chăm chịu nói chuyện, đọc truyện, cho con chơi và gặp trẻ khác ở công viên, ở họ hàng, không có lý do gì để chậm. Khoảng cách, nếu có, thường đến từ việc con ít được tương tác, không phải từ việc không đi lớp.
"Gửi sớm thì con quen sớm, đỡ khóc về sau." Thích nghi phụ thuộc vào cách làm quen và tính khí của con nhiều hơn tuổi gửi. Có bé gửi lúc 12 tháng khóc ít, có bé gửi lúc 3 tuổi khóc vài tuần. Gửi sớm chỉ để "luyện" cho con quen thì không phải lý do đủ.
"Đi gửi thì con ốm liên miên, nên đợi lớn hẳn." Năm đầu tiếp xúc với nhiều trẻ, con thường ốm vặt nhiều hơn, dù gửi lúc 1 tuổi hay 3 tuổi. Điều nên chuẩn bị là người chăm dự phòng khi con nghỉ ốm, và hỏi bác sĩ nhi về lịch tiêm chủng trước khi đi gửi.
"Ông bà chăm thì con hư." Khác biệt cách nuôi giữa hai thế hệ là có thật, nhưng giải pháp là thống nhất vài nguyên tắc chính (giờ ngủ, màn hình, cách xử lý khi con ăn vạ), không phải bỏ phương án ông bà. Tình thân ổn định là thứ quý ở tuổi này.
Các bước đi tới quyết định trong vài tuần
Thay vì chọn trong một buổi tối, gia đình có thể đi theo năm bước sau, mỗi bước vài ngày:
- Ghi ra lịch thật của cả nhà trong một tuần điển hình: ai làm giờ nào, ai rảnh khung nào, ai đón được con lúc mấy giờ.
- Liệt kê các phương án thật sự có: tên người chăm, tên hai ba nơi gửi đi lại được. Bỏ những phương án chỉ có trên lý thuyết.
- Đến xem nơi gửi vào giờ bận (giờ ăn trưa, giờ đón) và trò chuyện lâu với người chăm ở nhà về cách chăm. Ghi lại những gì thấy, không chỉ những gì được nghe.
- Hỏi ý bác sĩ nhi nếu con có vấn đề sức khoẻ, hay ốm, hoặc gia đình đang lo về phát triển của con; câu trả lời có thể đổi thứ tự ưu tiên.
- Chọn một phương án, đặt sẵn mốc xem lại sau sáu đến tám tuần, và thoả thuận trước trong nhà: nếu thấy dấu hiệu nào thì đổi.
Bước cuối giúp quyết định nhẹ hơn: không phải chọn "cho tới 3 tuổi", mà chọn cho vài tháng tới rồi xem lại bằng quan sát thật về con.
Khi nào nên xem lại lựa chọn đang dùng
Bất cứ phương án nào cũng có lúc cần điều chỉnh. Những dấu hiệu dưới đây là lý do để ngồi lại, không phải để hoảng:
- Sau vài tuần đầu, con vẫn sợ hãi rõ rệt mỗi lần tới nơi gửi, kèm thay đổi ăn ngủ kéo dài, hoặc thoái lui những kỹ năng đã có.
- Người chăm ở nhà mệt mỏi, cáu gắt, hay than không trụ nổi; hoặc con ở nhà cả ngày chủ yếu với màn hình.
- Nơi gửi thay cô liên tục, số trẻ tăng mà không tăng người, hoặc gia đình không được trả lời rõ ràng khi hỏi chuyện của con.
- Lịch đón trả làm bố mẹ căng thẳng triền miên, ảnh hưởng tới thời gian buổi tối với con.
- Con gần 3 tuổi, ở nhà nhưng ít được chơi với trẻ cùng tuổi và bắt đầu tỏ ra thích có bạn.
Nếu điều lo là về phát triển của con (nói chậm, ít giao tiếp, mất kỹ năng) thì việc đầu tiên là hỏi bác sĩ, không phải đổi nơi gửi. Bài về các mốc theo dõi phát triển trong danh mục này nói rõ khi nào cần đánh giá chuyên môn.
Đi tiếp ở đâu khi đã chọn
Nếu chọn gửi con, bước tiếp theo là chọn nơi cụ thể và cho con làm quen. Trang Trung Tâm Trông Trẻ có các bài đi từng việc: phân biệt nhà trẻ, nhóm trẻ độc lập, nhóm trẻ gia đình; đến xem nhóm trẻ nên nhìn gì ở giờ ăn, giờ ngủ; một cô trông mấy trẻ; gửi bé dưới 12 tháng khác gì.
Nếu chọn cho con ở nhà, việc cần chuẩn bị là nhịp ngày cho con có chơi tự do, có vận động ngoài trời, có đọc truyện và có dịp gặp trẻ khác. Trang Dịch Vụ Trông Trẻ có phần chăm sóc, ăn ngủ và vận động theo tuổi cho người chăm ở nhà.
Nếu gia đình đang tính để con vào thẳng một trường mầm non có lớp nhà trẻ, hệ Global Star có trường nhận trẻ ở tuổi nhà trẻ; thông tin nhập học, độ tuổi nhận và lớp học cụ thể nằm ở Global Star School và phần tư vấn ở Global Nexus Education. Dù chọn đường nào, mốc xem lại sau vài tuần vẫn nên giữ.
Câu hỏi thường gặp
Gửi con đi nhà trẻ lúc 12 tháng có quá sớm không?
Không có ngưỡng chung. Bé 12 tháng có thể đi gửi tốt nếu nơi gửi ít trẻ, cô ổn định và gia đình cho con làm quen từ từ. Nếu nhà có người chăm tốt và ổn định thì chờ thêm cũng không thiệt. Điều nên tránh là nơi gửi đông trẻ, ít cô, đổi người liên tục.
Con ở nhà với ông bà tới 3 tuổi thì vào mẫu giáo có khó không?
Nhiều trẻ ở nhà tới 3 tuổi vào mẫu giáo vẫn thích nghi tốt sau vài tuần. Gia đình có thể giúp bằng cách cho con gặp trẻ khác thường xuyên, tập một vài việc tự phục vụ, và cho con làm quen trường trước. Khóc những ngày đầu là bình thường ở mọi tuổi.
Làm ca đêm thì nên chọn phương án nào?
Gia đình làm ca thường phải ghép: người thân chăm khung giờ không có lớp, cộng thêm nơi gửi theo giờ hành chính hoặc dịch vụ trông theo giờ. Điều cần giữ là số người chăm không quá nhiều và giấc ngủ của con đều. Các trang trông theo giờ trong hệ Global Star mô tả cách dịch vụ này vận hành.
Có nên cho con đi gửi nửa ngày trước khi đi cả ngày?
Nhiều nơi gửi và nhiều gia đình chọn cách tăng dần thời gian trong vài tuần đầu, vì giúp con quen nhịp mới mà không quá tải. Cách làm quen cụ thể nên trao đổi với chính nơi gửi, vì mỗi nơi có nhịp riêng. Trang Trung Tâm Trông Trẻ có bài chi tiết về giai đoạn làm quen.
Bố mẹ đi làm cả ngày thì con có thiệt so với nhà có mẹ ở nhà không?
Các nghiên cứu lớn cho thấy chất lượng tương tác trong gia đình quan trọng hơn việc bố mẹ có đi làm hay không. Buổi tối và cuối tuần được dành cho con một cách ấm áp, có trò chuyện, có chơi, vẫn là nền tảng. Điều cần chú ý là chất lượng nơi gửi hoặc người chăm trong giờ bố mẹ vắng.
Nếu đã gửi rồi mà thấy không hợp thì đưa con về nhà có làm con xáo trộn không?
Mỗi lần đổi đều cần con thích nghi lại, nhưng giữ một lựa chọn không hợp thường hại hơn. Khi đổi, nên giải thích cho con bằng lời đơn giản, giữ nhịp ăn ngủ ổn định và cho con vài ngày để quen. Đổi có lý do và có chuẩn bị khác với đổi liên tục vì lo lắng.