Chức năng điều hành là nhóm kỹ năng nhận thức giúp con người điều khiển suy nghĩ và hành động của mình theo mục tiêu. Các nhà tâm lý học thường chia làm ba thành phần lõi: ức chế (kìm phản ứng bột phát, giữ tập trung), trí nhớ làm việc (giữ và xử lý thông tin trong đầu) và linh hoạt nhận thức (chuyển đổi cách nghĩ, cách làm khi tình huống đổi). Khoảng ba đến năm tuổi là giai đoạn các kỹ năng này tiến bộ rất nhanh, và nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy khả năng tự kiểm soát thời thơ ấu liên quan tới sức khoẻ, tài chính và hành vi khi trưởng thành.
Đó là phần đã khá vững. Phần ít vững hơn là câu hỏi mà phụ huynh và nhà trường quan tâm nhất: có dạy được chức năng điều hành không, bằng chương trình nào, hiệu quả đến đâu. Câu trả lời của nghiên cứu ở đây thận trọng hơn nhiều so với những gì thường thấy trên quảng cáo khoá học. Bài này đi qua định nghĩa, các nghiên cứu nền, câu chuyện thí nghiệm kẹo dẻo và hiện trạng bằng chứng về các chương trình rèn luyện.
Ba thành phần lõi và cách nhận ra ở trẻ ba đến sáu tuổi
Mô hình ba thành phần được Akira Miyake và cộng sự đưa ra trong một nghiên cứu năm 2000 trên người lớn, sau đó được Adele Diamond (Đại học British Columbia) hệ thống hoá cho trẻ em trong bài tổng quan năm 2013 trên Annual Review of Psychology.
| Thành phần | Nghĩa là gì | Ví dụ ở tuổi mầm non | Bài đo hay dùng trong nghiên cứu |
|---|---|---|---|
| Ức chế | Kìm phản ứng tự động để làm điều phù hợp hơn; giữ chú ý khi có thứ gây xao nhãng | Chờ tới lượt, không giật đồ chơi, nghe hết câu hướng dẫn mới làm | Trò "đầu, vai, đầu gối, ngón chân" đảo ngược, bài ngày–đêm (thấy mặt trời nói "đêm") |
| Trí nhớ làm việc | Giữ thông tin trong đầu và thao tác với nó | Nhớ ba bước "cất áo, rửa tay, lấy cốc"; kể lại chuyện theo đúng thứ tự | Nhắc lại dãy số ngược, nhớ vị trí đồ vật bị che |
| Linh hoạt nhận thức | Chuyển giữa các quy tắc, nhìn vấn đề theo cách khác | Chơi một trò rồi đổi luật vẫn theo được; nghĩ ra cách khác khi khối gỗ đổ | Bài phân loại thẻ đổi chiều: đang xếp theo màu chuyển sang xếp theo hình |
Ba thành phần liên quan chặt với nhau ở trẻ nhỏ, đến mức một số nghiên cứu thấy ở tuổi mầm non chúng gần như là một năng lực chung, rồi mới tách dần khi trẻ lớn. Từ ba thành phần lõi, các năng lực cao hơn như lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, suy luận được xây dựng dần lên trong những năm tiếp theo.
Vì sao tuổi mầm non được chú ý đặc biệt
Các mạch thần kinh ở vùng vỏ não trước trán, thường được gắn với chức năng điều hành, phát triển kéo dài tới tận tuổi đầu hai mươi. Nhưng các bài đo hành vi cho thấy giai đoạn từ khoảng ba đến năm tuổi có bước nhảy rõ: một trẻ ba tuổi thường chưa làm được bài phân loại thẻ đổi luật, trong khi phần đông trẻ năm tuổi làm được. Đây cũng là giai đoạn trẻ chuyển từ chơi song song sang chơi cùng nhau với luật, một môi trường tự nhiên để tập kìm, nhớ và đổi.
Một lý do khác khiến chức năng điều hành được quan tâm là mối liên hệ với việc đi học. Các nghiên cứu ở Mỹ cho thấy giáo viên lớp một thường xếp khả năng làm theo hướng dẫn, kìm được hành vi và chú ý vào bài lên trước biết chữ, biết số khi nói về "sẵn sàng đi học". Một số nghiên cứu quan sát thấy chức năng điều hành ở tuổi mẫu giáo dự đoán kết quả toán và đọc ở tiểu học, đôi khi mạnh hơn chỉ số IQ.
Tuy vậy cần tách hai điều: chức năng điều hành dự đoán kết quả về sau là một chuyện, rèn chức năng điều hành sẽ cải thiện kết quả về sau là chuyện khác. Mối quan hệ dự đoán có thể một phần do những yếu tố chung như hoàn cảnh gia đình, giấc ngủ, sức khoẻ.
Thí nghiệm kẹo dẻo: từ biểu tượng tới bản kiểm tra lại
Cuối thập niên 1960 và đầu 1970, Walter Mischel cùng cộng sự ở Đại học Stanford làm một loạt thí nghiệm với trẻ ở nhà trẻ của trường: trẻ được chọn giữa ăn ngay một phần thưởng nhỏ, hoặc chờ người lớn quay lại để được hai phần. Mục đích ban đầu là tìm hiểu trẻ dùng chiến lược gì để chờ, như quay đi, tự hát, nghĩ về món ăn theo cách trừu tượng.
Nhiều năm sau, nhóm liên lạc lại với một phần người tham gia. Bài của Yuichi Shoda, Walter Mischel và Philip Peake năm 1990 báo cáo rằng thời gian chờ ở tuổi mầm non liên quan tới điểm thi SAT và các đánh giá năng lực ở tuổi thiếu niên. Phát hiện này trở thành một trong những câu chuyện tâm lý học được kể nhiều nhất, thường dưới dạng "trẻ biết chờ sẽ thành công".
Năm 2018, Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan công bố trên Psychological Science một nghiên cứu kiểm tra lại theo khái niệm, dùng dữ liệu của gần một nghìn trẻ từ một nghiên cứu quốc gia lớn ở Mỹ, đa dạng hơn hẳn nhóm con em giảng viên Stanford. Mối liên hệ giữa thời gian chờ và thành tích tuổi mười lăm vẫn có nhưng nhỏ hơn nhiều, và giảm mạnh khi tính đến hoàn cảnh gia đình và năng lực nhận thức sớm. Bài học không phải là tự kiểm soát vô nghĩa, mà là một bài đo đơn lẻ, mẫu nhỏ và đồng nhất dễ cho ra quan hệ trông mạnh hơn thực tế.
Nghiên cứu Dunedin: tự kiểm soát và cuộc đời trưởng thành
Một bằng chứng có sức nặng hơn đến từ nghiên cứu Dunedin ở New Zealand, theo dõi khoảng một nghìn người sinh năm 1972–1973 tại thành phố này từ lúc sinh tới tuổi trưởng thành. Năm 2011, Terrie Moffitt, Avshalom Caspi và cộng sự công bố trên tạp chí PNAS rằng mức tự kiểm soát của trẻ, được đánh giá nhiều lần từ ba đến mười một tuổi bằng nhận xét của cha mẹ, giáo viên, người quan sát và chính trẻ, dự đoán sức khoẻ thể chất, tình trạng tài chính, nghiện chất và vi phạm pháp luật ở tuổi ba mươi hai.
Điểm mạnh của Dunedin là mẫu gần như toàn bộ trẻ sinh trong một khoảng thời gian ở một thành phố, tỷ lệ giữ người tham gia rất cao, và tự kiểm soát được đo bằng nhiều nguồn, không phải một bài thử. Mối liên hệ vẫn còn sau khi tính đến IQ và tầng lớp xã hội của gia đình gốc. Các tác giả cũng dùng so sánh anh chị em trong một mẫu khác ở Anh để củng cố kết luận.
Giới hạn vẫn là đây là nghiên cứu quan sát. Nó cho thấy tự kiểm soát thời thơ ấu là yếu tố dự đoán quan trọng, và các tác giả lập luận rằng cải thiện tự kiểm soát cho toàn dân có thể đem lại lợi ích lớn. Nhưng nó không cho biết chương trình nào cải thiện được tự kiểm soát và cải thiện tới mức nào.
Có rèn được chức năng điều hành không: hiện trạng bằng chứng
Tools of the Mind: khởi đầu hứa hẹn, kết quả về sau không đồng nhất. Chương trình do Elena Bodrova và Deborah Leong xây dựng dựa trên lý thuyết của Vygotsky, trọng tâm là chơi đóng vai có kế hoạch, trẻ tự lập "kế hoạch chơi", dùng vật trung gian để tự nhắc. Năm 2007, Adele Diamond, Steven Barnett và cộng sự công bố trên Science một nghiên cứu cho thấy trẻ học Tools làm tốt hơn ở các bài đo đòi hỏi kiểm soát cao. Các thử nghiệm quy mô lớn hơn sau đó cho kết quả không đồng nhất: có nghiên cứu thấy tác động tích cực, có nghiên cứu không thấy khác biệt.
Luyện bài tập trên máy: giỏi bài tập, ít lan ra ngoài. Các chương trình luyện trí nhớ làm việc bằng trò chơi máy tính giúp trẻ làm tốt hơn chính loại bài đã luyện, nhưng bằng chứng về việc lan sang kỹ năng khác như đọc, toán, hành vi trong lớp là yếu. Đây là kết luận chung của nhiều phân tích tổng hợp về luyện trí nhớ làm việc.
Hoạt động có thử thách tăng dần và ý nghĩa với trẻ cho tín hiệu tốt hơn. Trong bài tổng quan năm 2013 và các bài sau, Diamond cho rằng những hoạt động hiệu quả nhất thường có chung đặc điểm: đòi hỏi chức năng điều hành ngày càng cao, lặp lại thường xuyên, gắn với điều trẻ thật sự thích, và kèm yếu tố xã hội, vận động. Chơi có luật, chơi đóng vai, âm nhạc, một số môn võ, được nhắc tới, nhưng nhiều nghiên cứu còn nhỏ.
Điều kiện nền cũng tính. Thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài, cô đơn, sức khoẻ kém đều làm chức năng điều hành giảm sút ngay trong ngày. Nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng cải thiện các điều kiện này có thể hiệu quả không kém một chương trình rèn luyện riêng.
Đọc lời giới thiệu "phát triển chức năng điều hành" cho tỉnh táo
Chức năng điều hành đã trở thành cụm từ quen trong tài liệu tuyển sinh, khoá học kỹ năng và sản phẩm đồ chơi. Một chương trình mầm non nói mình phát triển chức năng điều hành không có gì sai, vì gần như mọi hoạt động chơi có luật, chờ lượt, làm theo hướng dẫn nhiều bước đều đòi hỏi các kỹ năng này. Câu hỏi là có bằng chứng gì cho những tuyên bố mạnh hơn, kiểu "tăng khả năng tập trung lên bao nhiêu phần trăm".
Có thể hỏi: hoạt động cụ thể nào trong ngày được thiết kế để luyện ức chế, trí nhớ làm việc, linh hoạt? Độ khó có được tăng dần theo từng trẻ không? Trường đo sự tiến bộ thế nào, bằng quan sát hay bài thử nào? Nếu câu trả lời là một bộ bài tập trên máy tính bảng, nên nhớ bằng chứng về sự lan toả từ loại luyện tập này còn yếu.
Ở Việt Nam, Chương trình Giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo không dùng thuật ngữ "chức năng điều hành", nhưng nhiều mục tiêu trong lĩnh vực phát triển tình cảm, kỹ năng xã hội và nhận thức, như biết chờ đến lượt, làm theo hai ba yêu cầu liên tiếp, nhận ra và thể hiện cảm xúc phù hợp, chính là các biểu hiện của nó. Đọc chương trình theo cách đó giúp phụ huynh thấy rằng những thứ nghe có vẻ mới thật ra đã nằm sẵn trong sinh hoạt hằng ngày của một lớp tốt.
Câu hỏi thường gặp
Chức năng điều hành có giống trí thông minh không?
Có liên quan nhưng không giống. Bài đo IQ đo nhiều năng lực, trong đó có phần dựa vào trí nhớ làm việc. Chức năng điều hành tập trung vào việc điều khiển suy nghĩ và hành vi theo mục tiêu. Một trẻ có thể làm bài đố tốt khi ngồi yên với người lớn nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc kìm phản ứng ở lớp đông người.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì làm được bài phân loại thẻ đổi luật?
Trong các nghiên cứu kinh điển của Philip Zelazo và cộng sự, phần lớn trẻ ba tuổi gặp khó khi phải đổi từ xếp theo màu sang xếp theo hình, trong khi phần đông trẻ bốn đến năm tuổi làm được. Đây là xu hướng chung theo nhóm, mỗi trẻ có nhịp riêng.
Thí nghiệm kẹo dẻo có còn giá trị không?
Thí nghiệm vẫn có giá trị như một cách quan sát chiến lược trì hoãn phần thưởng ở trẻ. Điều bị điều chỉnh là tuyên bố rằng thời gian chờ dự đoán mạnh thành công về sau. Nghiên cứu của Watts và cộng sự năm 2018 cho thấy mối liên hệ nhỏ hơn nhiều khi dùng mẫu đa dạng và tính đến hoàn cảnh gia đình.
Màn hình ảnh hưởng tới chức năng điều hành thế nào?
Một số thí nghiệm ngắn cho thấy xem phim hoạt hình nhịp rất nhanh làm trẻ bốn tuổi làm kém hơn ở các bài đo chức năng điều hành ngay sau đó, so với xem chương trình nhịp chậm hoặc vẽ tranh. Tác động dài hạn của thời gian dùng màn hình thì khó tách khỏi các yếu tố khác, bằng chứng chưa thống nhất.
Trẻ hay quên, không ngồi yên có phải do chức năng điều hành kém không?
Ở tuổi mầm non, quên và hiếu động là bình thường vì các kỹ năng này đang phát triển. Nếu khó khăn kéo dài, rõ rệt hơn nhiều so với bạn cùng tuổi và ảnh hưởng tới sinh hoạt ở nhà lẫn ở lớp, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia đánh giá phát triển thay vì tự gắn nhãn.
Có nên mua các bộ đồ chơi quảng cáo rèn chức năng điều hành không?
Không có cơ sở để cho rằng một sản phẩm cụ thể hiệu quả hơn các trò chơi có luật quen thuộc như trốn tìm, đèn xanh đèn đỏ, chơi đóng vai, xếp hình theo mẫu. Điều tạo khác biệt là người lớn chơi cùng, tăng dần độ khó và giữ cho trò chơi vui, không phải món đồ.